Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

hakkı yasayla korunur” ifadesiyle başlayan AİHS’nin 2’nci maddesiyle Avrupa Konseyini oluşturan demokratik toplumların en temel değerlerinden olan yaşam ... maddesi “yaşam hakkı” kavramını açık bir biçimde tanımlamamış ve hakkın kapsamını belirlememiştir. Bu hususta ortaya çıkan hukukî boşluklar ve kavramsal belirsizlikler AİHM içtihatlarıyla doldurulmaktadır. “Yaşam hakkı” kavramı tartışmalı konuları da beraberinde getirmiştir. Kürtaj, ötanazi, açlık grevi ve ölüm ... devletlerin bu konuda bir takdir marjına sahip olduklarını kabul etmiştir. Ötanazi konusu ise “yaşam hakkı” ve “ölme hakkı” ekseninde tartışılmıştır. Kişinin

Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

2. Yaşam Hakkının Tanımı “Yaşam hakkı” terimindeki “yaşam” ifadesi insan yaşamını ifade etmektedir(55). Yukarıda da ifade edildiği üzere kişinin sahip olduğu te mel hak ve özgürlükler içerisinde en önemlisi yaşam hakkıdır(56). Yaşam hakkı sözlükte “İnsanların yaşamlarının korunmasının devletin en ... dış etkilerden uzak biçimde yaşamını sürdürmesi amacı güdülmektedir(58). Savcı yaşam hakkını şöyle tanımlamıştır: “A- Önce insanın, fizik-biyolojik ... , yok edilememesini deneyimler”(59). Kaboğlu’nun yaşam hakkı tanımı ise şu şekildedir: “Kamu makamlarının emri ya da izni ile öldürülmeme ve yaşamaya

Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

kararları, iç hukuk ve mukayeseli hukuk ekseninde incelenmiştir. Birinci bölümde “hak”, “insan hakları”, “yaşam hakkı” kavramları tanımlanmıştır. Yaşam ... olduğuna göre temel mesele kişinin var olabilmesidir. “Var olabilmek”, “yaşamak” anlamında düşünüldüğünde yaşam hakkı, insan hakları listesindeki en temel, vazgeçilmez ve dokunulmaz niteliğe sahip hak olarak öne çıkmaktadır. Bu perspektiften bakıldığında insana dair diğer hak ve özgürlüklerin yaşam hakkının varlığından türediği iddiası daha anlamlı hâle gelmektedir(4). Daha öz bir ifadeyle yaşam hakkın diğer kamusal hak ve özgürlüklerin temelini oluşturduğu savının

Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

, özel ve aile yaşamına saygı hakkı, ifade özgürlüğü ve mülkiyet hakkı gibi hak ve özgürlükler güvence altına alınmıştır(187). Yaşam hakkı, Sözleşme’de düzenlenen haklar içerisinde en önemli ve temel hak olarak ilk sırada kabul edilmiştir. AİHS’nin “Yaşam hakkı” başlıklı 2’nci maddesi şöyledir: “1. Herkesin yaşam hakkı yasayla korunur. Yasanın ölüm cezası ile cezalandırdığı bir suçtan dolayı hakkında mahkemece hükmedilen bu cezanın infaz edilmesi dışında, hiç kimsenin yaşamına kasten son verilemez. 2. Aşağıdaki durumlarda, yaşam hakkından yoksun bırakma, kesinlikle gerekli olanı aşmayacak bir güç kullanımı

Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

D. Türk Hukuku Açısından Yaşam Hakkı Yaşam hakkı en basit şekliyle “öldürülmeme hakkı” olarak tanımlanmaktadır(191). Hukuk devleti ilkesi gereği bireyler, üçüncü kişilerin verebileceği zararlar ve eylemlere karşı korunması gerektiği gibi toplum ve devlete karşı da korunmalıdır (192). Yaşam hakkı ... mütalaa edilen yaşam hakkı, kişinin insan olma özelliğinden kaynaklanır ve doğuştan gelir(194). (191) Öztürk, “Yaşama hakkı ve İşkence Yasağı”, op. cit., s. 51; İnceoğlu, op. cit., s. 145. (192) Savcı, Yaşam Hakkı ve Boyutları, op. cit., s. 133; Öztürk, “Yaşama hakkı ve İşkence Yasağı”, op. cit., s

Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

özgürlüklerinin yanında sosyal haklara ilişkin düzenlemelere yer verilmiştir(228). Yaşam hakkı “Kişi Hakları ve Ödevleri” başlığı ile 14’üncü maddede şöyle ... konulamaz”(229). Görüldüğü gibi 1961 Anayasası’nın 14’üncü maddesinin birinci fıkrasında yaşam hakkının önemi ortaya konulmuştur(230). Kişinin maddî ve ... ). Lakin 1961 Anayasası’nın 64’üncü maddesinde yaşam hakkı ile çelişen bir düzenlemeye yer vermiştir. Söz konusu düzenlemeye göre “…mahkemelerce verilip ... cezalarının infazı konusunda yetkili kılınmıştır. Ölüm cezası, yaşam hakkına ağır bir saldırı olmanın yanı sıra insan onuruna yapılmış bir saldırı niteliği de

Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

“herkes” ifadesi yaşam hakkının istisnasız tüm insanlara tanındığını vurgulamaktadır(259). Hukuk biliminde insan, “kişi” kavramının somut hâlidir. Kişi ... bunlardan herhangi birini seçmek keyfî bir karar mahiyetine bürünebilir(262). Yaşamın başlangıcı hususu doktrinde tartışmalıdır. Yaşam hakkının doğmamış ... edilse dahi henüz döllenmemiş yumurta ve spermin yaşam hakkı açısından irdelenmesi gerekir. Bu nedenle potansiyel insan olma ve insanların üreme teknikleri ... içerisinde yaşama getirme hakkı bulunmaktadır. Genel görüş ise yaşam hakkının “doğum” ile başladığı yönündedir(265). Yaşam hakkı, ceninin hukukî statüsü ve

Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

B. Yaşam Hakkının Kanunî Düzenlemelerle Korunması Devletin yaşamın korunması amacıyla uygun tedbirleri almakla yükümlü olduğu yukarıda belirtilmiştir. Söz konusu tedbirlerin en öncelikli olanı yaşamın korunmasına dair hukukî düzenlemeler yapılmasıdır(280). Yaşam hakkına yönelik ihlâllerinin ... “Herkesin yaşam hakkı yasayla korunur” ifadesi ile yaşam hakkının öncelikle kanun koyucunun yapacağı düzenlemelerle korunması gerektiği ve bu konuda devlete ... öldürmelerin engellenmesi ve kişilerin yaşam haklarının hukuken korunması görevini yüklemektedir. Anılan Sözleşme hükmü, “kasten ve haksız nitelikteki öldürme

Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

bakımından önemli bir gerekliliktir. Bu gereklilik bağlamında yaşam hakkı yönünden de kısmi bir terminoloji sorunu mevcuttur. Doktrinde bazı yazarlar bu kavramı “yaşam hakkı”, diğer bazı yazarlar ise “yaşama hakkı” şeklinde formüle etmektedir(52). Öğretide ve uygulamada ağırlıklı olarak “yaşam hakkı” ifadesi tercih edilmektedir. Nitekim AYM kararlarında da aynı tercih hakimdir(53). Bu nedenle bu çalışmada “yaşam hakkı” şeklinde kullanıma üstünlük verilmiştir(54). (52) “Yaşam Hakkı” kavramını kullanan yazarlara örnek olarak Savcı, Doğan, Bahadır gösterilebilir. Aybay, Gözler, Tezcan et. al., Çiftçioğlu ise kavramı

Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

yaşamı sürdürmenin zorlaştığı hâllerde ötanazi kavramı ön plana çıkmaktadır. Bu kapsamda yaşam hakkının karşısına ölme hakkı konumlandırılmakta ve şu çetin ... ). Ötanazi uygulaması doktrinde tartışmalı bir konudur. Bazı yazarlar(357) yaşam hakkının temel haklar hiyerarşisinde yer alan diğer haklardan daha üstün ... hakkının kutsallığı, bireylerin yaşamlarına son verme ya da yaşamdan vazgeçme hakkını ortadan kaldırmaktadır(358). Ötanazinin temelinde yaşam hakkının zıttı olan ölme hakkı yer almaktadır(359). Kişiye, kendisini öldürme hakkının tanınması bir yönden bakıldığında yaşam hakkının inkârı anlamına gelmektedir

Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

dokunulamayacağı ifade edilmiştir. Anayasa’nın 17’nci maddesinin birinci fıkrasında yaşam hakkının korunması, ikinci fıkrasında ise yaşam hakkına ilişkin istisnai ... birinci fıkrasına göre bireylerin yaşam hakkı ile kişisel varlığını koruma ve geliştirme hakları anayasal güvence altındadır. İkinci fıkrada düzenlenen ... kanundan doğan silah kullanma yetkisi çerçevesinde meydana gelen ölümler; yaşam hakkına ilişkin “istisnaî” hâllerdir. Hukuka uygun güç kullanımı neticesinde meydana gelen ölüm hâlleri yaşam hakkına ilişkin istisnaî durumdur. Madde metninde düzenlenen “ölüm hâlleri” mutlaka gerekli güç kullanımı neticesinde

Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

Üçüncü Bölüm YAŞAM HAKKININ KORUNMASI BAKIMINDAN DEVLETİN YÜKÜMLÜLÜKLERİ Yaşam hakkının korunması açısından AİHS’nin 2’nci maddesi gereği devletin yükümlülükleri bulunmaktadır(1). AİHS’nin 2’nci maddesinde yer alan “Herkesin yaşam hakkı yasayla korunur” ifadesinden hareketle devlet, öldürmeme ve yaşamın ... yükümlülüğü ise pozitif niteliktedir(3). Öldürmeme ve yaşamı koruma yükümlülüğü yaşam hakkının maddî boyutunda, etkili soruşturma yükümlülüğü ise yaşam hakkının usûl boyutunda yer almaktadır(4). (1) Kılınç, op. cit., s. 91. (2) Bahadır, Yaşama Hakkı, op. cit., s. 113; Mine Yıldız, Avrupa İnsan Hakları

Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

3. Yaşam Hakkının Niteliği ve Kapsamı Dar anlamıyla, kişilerin “can değerini koruyan” bir hak türü(61) olan yaşam hakkı dinî temelde ele alındığında ... AİHS’nin 2’nci maddesi olduğu söylenebilir. Anılan maddede “Herkesin yaşam hakkı yasa ile korunur” ifadesine yer verilmiş, hakkın kapsam ve içeriği ayrıntılı ... başlangıcı ve bitişi konusunda hukukî ve bilimsel bir uzlaşı olmaması sebebiyle AİHM, yaşam hakkına ilişkin belirli bir standart oluşturmaktan kaçınmaktadır(64). Bu konu, ilerleyen bölümlerde daha detaylı incelenmiştir. Yaşam hakkı kişiyi devlet adına hareket eden görevliler veya (devlet adına hareket etmeyen

Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

I. YAŞAM HAKKININ İHLÂL EDİLMEMESİ AÇISINDAN NEGATİF YÜKÜMLÜLÜKLER Negatif yükümlülüklerin kaynağı AİHS’nin özüdür. Pozitif yükümlülükler ve özellikle etkili soruşturma yükümlülüğü konusundaki temel ilkeler AİHM içtihatları çerçevesinde şekillenmiştir(5). Yaşam hakkının düzenlendiği 2’nci maddeye ilişkin başvurularda AİHM yaşam hakkının maddî yönden ve usûl yönünden ihlâl edildiğine ilişkin kararlar vermiştir. Bazı başvurularda yaşam hakkının sadece maddî(6) boyutunun veya sadece usûl(7) boyutunun ihlâl edildiği kararı verilirken, bazı başvurularda ise yaşam hakkının hem maddî hem de usûl(8) boyutunun

Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

’nci maddede düzenlenen yaşam hakkının yanı sıra 8’inci maddede düzenlenen özel ve aile hayatına saygı hakkı ekseninde de ele alınmaktadır(300). Komisyon, kürtaj açısından annenin yaşam hakkını temel almaktadır. Fetüsün korunmasına öncelik verilmesi hâlinde fetüsün yaşamının annenin yaşamından “daha ... 1. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Açısından Kürtaj Daha önce de atıf yapıldığı üzere AİHS’nin 2’nci maddesinde “Herkesin yaşam hakkı yasayla ... İnsan Hakları Sözleşmesi’nde yaşamın başlangıcı net bir tanım ile ifade edilmesine rağmen AİHS’de yaşamın başlangıcı ve sonu net bir şekilde tarif

Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

6. Cezasızlığın Önlenmesi Yaşam hakkının korunması hukuk kurallarının etkili şekilde uygulanması ve sorumluların hesap vermesini sağlayacak etkili soruşturmanın yürütülmesi ile yakından ilgilidir(805). Caydırıcı cezaların varlığı, yaşam hakkı ihlâllerinin önüne geçilmesi imkânını sağlamaktadır(806). AYM’nin ... gereği, yaşam hakkına zarar veren saldırılar cezasız kalmamalıdır(807). Yetersiz cezalar yaşam hakkı ihlâllerinin oluşumuna zemin hazırlamak tadır(808 ... caydırıcılığı bakımından “cezasızlık (impunity) sorunu” doğduğu ve görülen davalarda yaptırımın caydırıcı olmaması nedeniyle yaşam hakkının ihlâl edildiği yönünde

Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

C. Kuvvet Kullanma Neticesinde Meydana Gelen Ölümlerin Yaşam Hakkı İhlâli Sayılmadığı Hâller Kuvvet kullanma neticesinde meydana gelen ölümlerin yaşam hakkı ihlâli sayılmadığı hâller Anayasa’nın 17’nci maddesinde düzenlenmiştir. Buna göre  Meşru müdafaa hâli,  Yakalama ve tutuklama kararlarının ... verdiği emirlerin uygulanması esnasında, zor ve kuvvet kullanımı sonucunda ölümün meydana gelmesi hâlleri yaşam hakkının istisnası olarak kabul edilmiştir(179). Belirtilen istisnaî uygulamalar haricinde yaşam hakkına dokunulmamalıdır(180). Aynı konuya ilişkin olarak  Kişinin yasadışı şiddete karşı

Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

varılmaktadır(567). Ayrıca, AİHS’nin 2’nci maddesinde düzenlenen “yaşam hakkı” devlete, kişilerin yaşam haklarının korunması amacıyla pozitif yükümlülükler ... engellemekle yükümlüdür(561). Savcı’ya göre kişi yaşamanın yanı sıra beden bütünlüğü içerisinde yaşamını sürdürebilmelidir. Çünkü “yaşamın özü” yaşam hakkının temelini oluşturmaktadır(562). Açlık grevi ve ölüm orucu şeklindeki olgular kişinin beden bütünlüğünün yanı sıra yaşam hakkının özünün bozulmasına da neden olmaktadır(563). İnceoğlu açlık grevini yaşam hakkına müdahale olarak değerlendirmektedir(564). Feyzioğlu ise açlık grevini ölme hakkı çerçevesinde ele

Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

B. Zor Kullanma Neticesinde Meydana Gelen Ölümlerin Yaşam Hakkı Yönünden Değerlendirilmesi AİHS’ye göre, kasten öldürme ve mutlak zorunlu olandan fazla güç kullanılması yaşam hakkını ihlâl eder. BM Medenî ve Siyasî Haklar Sözleşmesi’nin 6’ncı maddesinin birinci fıkrası keyfî olarak yaşam hakkından ... ve ikna edici bir açıklama yapılmaması AİHS’nin 2’nci maddesi açısından yaşam hakkı ihlâli olarak kabul edilmektedir(23). (18) BM Medenî ve Siyasî Haklar Sözleşmesi’nin 6’ncı maddesinin birinci fıkrası şöyledir: “Her insanın doğuştan gelen yaşama hakkı vardır. Bu hak yasalarla korunacaktır. Hiç

Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

maddesi yaşam hakkının başlangıcı ve bitişi konusunu net bir ifade ile düzenlememiş, madde metninde “ölüm” ifadesi yerine “yaşamdan yoksun bırakma” ifadesi kullanılmıştır(283). “Herkesin yaşam hakkı yasayla korunur” düzenlemesinde yer alan “herkes” kelimesinin kapsamı net olarak belirtilmemiştir. Bu belirsizlik ... ., s. 239; Doğru, Yaşama Hakkı, op. cit., s. 10; Doğmuş, op. cit., s. 75. (281) Bahadır, Yaşama Hakkı, op. cit., s. 69. (282) İnceoğlu, op. cit., s. 240. (283) AİHS madde 2: “Herkesin yaşam hakkı yasayla korunur. Yasanın ölüm cezası ile cezalandırdığı bir suçtan dolayı hakkında mahkemece hükmedilen

Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

Birinci Bölüm YAŞAM HAKKI KAVRAMI İLE TARİHSEL GELİŞİMİ VE SINIRLARI I. YAŞAM HAKKININ TANIMI VE KAPSAMI Bu bölümde ilk olarak yaşam hakkının tanımı ve kapsamı üzerinde durulacaktır. Bu doğrultuda öncelikle “hak” kavramı ele alınacak, sonrasında ise kavramsal olarak “yaşam hakkı” incelenecektir. Yaşam hakkını daha iyi anlayabilmek bakımından tarihsel süreçte geçirdiği evrimi ifade eden hukuki belgeler ile güncel düzenlemeler izah edilecektir. Son olarak da Türk hukukunda yaşam hakkına ilişkin anayasal ve yasal düzenlemeler ortaya konulacaktır.

Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

F. Ölüm Cezası 1948 tarihli İHEB ile herkesin yaşam hakkına sahip olduğu, hiç kimseye işkence yapılamayacağı, eziyet verici, insanlık dışı veya onur ... günümüzde bazı ülkelerde uygulamasına devam edilen bir cezalandırma yöntemidir(587). Yaşam hakkını sınırlandıran, onunla çelişen ve insan onurunun sert ... konudur. Kişinin öldürülmesi sonucunda faili öldürmek, yaşam hakkı ile çatışan bir uygulamadır. Çağdaş uygarlık seviyesinde “öldürenin öldürülmesi gerekliliği” hümanizm anlayışına ters düşmektedir(610). Ölüm cezası, vücut dokunulmazlığını ihlâl eden bir uygulamadır. Yaşam hakkının özü “insan onuru” ile

Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

karşısında devlet, AİHS’nin 2’nci maddesi doğrultusunda yaşam hakkını korumaya yönelik önlemler almakla yükümlüdür(414). Tehlikeli faaliyetlerin önlenmesine ... riskler karşısında bireylerin korunmasına ilişkin önlemlerin alınmasını da kapsamaktadır(416). Devletin yaşam hakkı ihlâlleri nedeniyle sorumlu ... , tesis, işletme, güvenlik ve denetim konularında uygun düzenlemelere yer verilmeli ve kişilerin yaşam haklarını tehlike altına alabilecek durumlar karşısında pratik tedbirler alınmalıdır. Devlet, yaşam hakkını tehdit eden ve tehlike altına alan durumlar karşısında “caydırıcı nitelikte” hukukî çerçeve ve

Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

hakkına sahiptir” ifadesi ile kişinin rızası olmadan vücut bütünlüğüne müdahale edilemeyeceği düzenlenmiş ve yaşam hakkı anayasal koruma altına alınmıştır(490). Yaşam hakkına ilişkin istisnaî düzenlemenin yer aldığı Anayasa’nın 15’inci maddesinin ikinci fıkrası ve 17’nci maddesinin son fıkrası 12’nci madde ile beraber yorumlandığında yaşam hakkının “ötanazi” uygulamasını içermediği görüşü öne çıkmaktadır(491). Oder’e göre aktif ötanazi yaşam hakkı ile bağdaşmayan uygulamadır. Yaşam hakkının “dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez” niteliği onu diğer haklardan ayırmakta ve daha üstün kılmaktadır. Ayrıca yaşam

Sibel Güzeldağ / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2021

5. Onurlu Yaşam Sürme ve Yaşam Hakkının Diğer Haklar Arasındaki Ayrıcalıklı Konumu Yaşam hakkı onurlu yaşam sürme hakkını da kapsamaktadır(70). Onurlu yaşam, kişiye onurlu davranılması ve kişinin özsaygısını sürdürebileceği koşullarda yaşam sürebilme hakkını ifade etmektedir(71). İnsan hakları dahilinde en temel hak olarak kabul edilen yaşam hakkı olmadan diğer hak ve özgürlüklerin anlam ifade edebilmesi mümkün değildir(72). Bu nedenle yaşam hakkı yukarıda da ifade edildiği üzere temel hak ve özgürlükler içesinde ayrıcalıklı bir konuma sahip olup diğer hak ve özgürlüklere nazaran “üstün hak” olarak