Ömer Uğur / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2022

İKİNCİ BÖLÜM - YAŞLILIK SİGORTASININ TÜRKİYE’DE TARİHSEL GELİŞİMİ, FİNANSMANI VE KAPSAMI I.YAŞLILIK SİGORTASI KAVRAMI VE TÜRKİYE’DE TARİHSEL ... masraflarda artış uluslararası belgelerde dahi kabul edilmiş bir sosyal güvenlik riskidir. İşte bu riske karşı kurulmuş olan sigorta kolu yaşlılık sigortasıdır. Malullük sigortası ve ölüm sigortası ile birlikte uzun vadeli sigorta kollarından olan yaşlılık sigortasının tanımı 5510 sayılı Kanun’da yer almamaktadır ... ” şeklinde tanımlanmıştır(2). Öte yandan gerek kanunda ki düzenlemeler gerekse yaşlılık sigortasının özelliklerinden hareket edildiğinde yaşlılık sigortasını

Ömer Uğur / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2022

1.Yaşlılık Sigortası Kapsamında Olanlar Yaşlılık sigortası kural olarak 5510 sayılı kanun kapsamında sigortalı sayılanları kapsar. Buna karşın kısmen sigortalı sayılan sigortalıların bir kısmı yaşlılık sigortası kapsamının dışında tutulmuştur. Yine 5510 sayılı Kanun kapsamında sigortalı sayılmayan kişiler yine yaşlılık sigortasının da kapsamı dışında kalacaktır. Yaşlılık sigortasının kapsamı, bireylerin yaşlılık riskine karşı korunması için önem arz eder. Sigorta kapsamı genişledikçe sosyal güvenlik şemsiyesi altında korunan kişi sayısı artacak ve yaşlılık sigortası özelinde kişiler geleceğe daha

Ömer Uğur / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2022

). Çalışmamızda, konunun sınırlanabilmesi adına sosyal güvenlik sistemindeki korumanın yalnızca sosyal sigorta boyutu ele alınacaktır. Sosyal sigortanın yaşlılık riski ile ilgilenen kısmı ise temelde yaşlılık sigortasıdır. Yaşlılık sigortası öğretide daha önce de özel olarak incelenmiştir. Bunlardan ilki 1987 ... Başterzi tarafından 2006 yılında hazırlanan “Yaşlılık Sigortası Bakımından Sosyal Güvenlik Normlarının Uyumlaştırılması” başlıklı doktora tezidir. Bu çalışma daha sonra “Yaşlılık Sigortası” başlığı ile kitaplaştırılmıştır. Yine yaşlılık sigortasının özel olarak incelendiği diğer bir çalışma ise Hasan

Ömer Uğur / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2022

2.Yaşlılık Sigortası Kapsamında Olmayanlar Yaşlılık sigortasının kapsamının dışında tutulan gruplar incelenirken çalışma konusu ile sınırlı kalmak adına özellikle iş sözleşmesi görünümünde olan ya da bu nitelikte olmamakla birlikte tartışmalı hususlar içerenlerden sigortalı sayılmayanlar değerlendirilmiştir. Bu bakımdan “yüksek okullarda fiilen normal eğitim süreleri içinde yapılan, tatbikî mahiyetteki yapım ve üretim işlerinde çalışan öğrenciler ... aşağıda ayrıca değinilmeyecektir. Yine kısmi sigortalılardan yaşlılık sigortası kapsamının dışında tutulan çırak ve stajyerler ile Türkiye İş Kurumu

Ömer Uğur / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2022

III.YAŞLILIK SİGORTASININ KAPSAMI Türkiye’de yaşlılık sigortasının kapsamı sigortalıların türüne ve sigortalılık dönemine göre farklılık göstermektedir. Öyle ki daha önce bahsi geçtiği üzere Türkiye’de sosyal güvenlik sistemi parçalı bir biçimde kurulmuş, daha sonra 5510 sayılı Kanun ile bu parçalı yapı tek bir çatı altında toplanmıştır. İşçiler bakımından yaşlılık sigortasına ilişkin düzenlemeler de daha önce farklı kanunlar altında yer almışsa da sonrasında 5510 sayılı Kanun’a dahil olmuştur. Bu bağlamda yalnızca iş sözleşmesiyle çalışanları ilgilendiren düzenlemelerle sınırlı olarak kronolojik akış

Ömer Uğur / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2022

b.Kısmi Sigortalılardan Yaşlılık Sigortasının Kapsamı Dışında Tutulanlar Yukarıda incelenen kişiler 5510 sayılı Kanun kapsamında doğrudan sigortalı sayılmamış olan kişilerdir. Bunların yanında bazı kişiler kısmi sigortalı sayılmış ve yaşlılık sigortasının kapsamına alınmamıştır. Bu kapsamda yer alan çırak, stajyer, “mesleki ve teknik ortaöğretim sırasında tamamlayıcı eğitim ya da alan eğitimi gören öğrenciler”, “kamu kurum ve kuruluşları tarafından desteklenen projelerde görevli bursiyerler” ve “Türkiye İş Kurumu tarafından düzenlenen meslek edindirme, geliştirme ve değiştirme eğitimine katılan kursiyerler” çalışma

Ömer Uğur / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2022

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM - YAŞLILIK SİGORTASI KAPSAMINDA SAĞLANAN YARDIMLAR I.YAŞLILIK AYLIĞI Yaşlılık sigortası kapsamında sigortalılara sağlanan en temel yardım yaşlılık aylığıdır(1). Kanunda aranan koşulları sağlayan sigortalılar bu sigorta yardımından faydalanabilmektedir. Türk sosyal güvenlik mevzuatının daha önceki dağınık yapısı ve kanunların sık sık değiştirilmesinin sonucu olarak Türkiye’de sigortalılar tabi oldukları mevzuata, farklı sigortalılık ... , Ekin, 2020, s. 336 v.d.; Hasan Kayırgan, Türk Sosyal Güvenlik Hukukunda Yaşlılık Sigortası, Ankara, Seçkin, 2021, s. 270. (2) Toptan ödeme için bkz

Ömer Uğur / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2022

D.Türkiye’de Yaşlılık Sigortasının Finansmanı 1.Türkiye’de Uygulanan Model Daha önce değerlendirilen ayrımlar(258) ışığında Türkiye’de uygulanan ... sisteminde yaşlılık sigortası bakımından dağıtım modelinin uygulandığı görülmektedir(259). Nitekim Türk sosyal güvenlik sisteminde toplanan primler bir fonda ... beklenen yaşam süresi tablolarının büyük bir özenle ve isabetli şekilde hazırlanması şarttır. (258) Bkz: İkinci Bölüm/A. Yaşlılık Sigortası Modelleri ve İkinci Bölüm/B. Yaşlılık Sigortasında Finansman Modelleri (259) Tuncay, Ekmekçi, a.g.e., s. 178; 4447 sayılı Kanun’dan önceki dönemde ise SSK ve Bağkur

Ömer Uğur / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2022

1.Finansman Kaynağının Kullanımına İlişkin Modeller Yaşlılık sigortasının finansmanında önem arz eden bir diğer konu ise toplanan bu finansmanın nasıl kullanılacağıdır. Sosyal güvenliğin finansmanında temelde iki farklı modelin mevcut olduğunu söylemek mümkündür. Bunlar toplanan finansmanın bir ... giderlerinin finanse edildiği “dağıtım modeli”dir. Bunların yanında bu iki modelin bir arada kullanıldığı sistemler de mevcuttur(118). Yaşlılık sigortasının amaçları bölümünde açıklandığı gibi sigortalılar yaşlılık döneminde ortaya çıkacak gelir kaybı riskini yaşlılık sigortası aracılığıyla sigortalarlar. Esasen

Ömer Uğur / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2022

D.Yaşlılara İlişkin Demografik Veriler Beklenen yaşam süresi, doğurganlık oranı, yaşlıların toplam nüfus içindeki oranı gibi pek çok gösterge yaşlılık sigortası ve yaşlılara yönelik sosyal yardım ve hizmetlerin öngörülmesi, düzenlenmesi ve yürütülmesinde büyük öneme sahiptir. Örneğin yaşlılık sigortasının finansmanında aktüeryal denge, sistemin sürdürülebilirliği için hayati olup bu dengenin sağlanmasında sayılan verilerin dikkatle değerlendirilmesi gerekir. Bu bağlamda önce dünya genelindeki durum değerlendirilecek, ardından Türkiye’ye ilişkin yaşlılık verileri daha detaylı incelenecektir.

Ömer Uğur / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2022

A.5417 ve 6900 Sayılı Kanunlar 1.Kapsam İş sözleşmesiyle çalışanların yaşlılık sigortası kapsamında sigortalanmaya başlamaları 5417 sayılı “İhtiyarlık Sigortası Kanunu” ile olmuştur(436). Esasen daha önce iş sözleşmesiyle çalışanların 3008 sayılı İş Kanunu’nun 7’nci faslı hükümleri uyarınca sigorta ... Kanun’un yerini almıştır. Getirilen bu kanunda yaşlılık sigortasının kapsamı daha geniştir. Öyle ki bu kanunda 3008 sayılı İş Kanunu’nun uygulandığı iş ... ise imkan bulundukça Hükümet tarafından Büyük Millet Meclisine sevk edileceği düzenlenmiştir. Bu kanun 1937 yılında yürürlüğe girmişse de yaşlılık

Ömer Uğur / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2022

(3)Kısmi Zamanlı Çalıştırılan Yüksek Öğretim Kurumu Öğrencileri Kısmi sigortalı sayılan ve bu bağlamda yaşlılık sigortası kapsamına alınmamış olan ... . Bu bakımdan Kanunda bahsedilen açık düzenlemelerin bulunmadığı bir ihtimalde bu kişiler işçi sayılacak ve yaşlılık sigortası kapsamında yer ... bakımından avantajlıysa da bu çalışmaların yaşlılık sigortası bakımından dikkate alınması sosyal güvenlik hakkının uygulanmasında ileri yönlü bir adım ... yaşanabileceğini kabul etmek gerekir. Ancak özel düzenlemenin öğrencilerin yaşlılık sigortasından yararlanamaması şekilde yapılması yerine bahsedilen sorunların

Ömer Uğur / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2022

2.Yaşlılık Sigortasının Finansmanı a.Toplanan Primler Sosyal güvenliğin finansmanında dünyada farklı modeller uygulanmaktadır. Örneğin İspanya’da sistemin %80’i ödenen primler ile finanse edilmektedir(261). Buna karşın Yeni Zelanda’da ise sistem vergiler ile finanse edilmektedir(262). Türk sosyal güvenlik sisteminin finansmanı ise temelde toplanan primlere dayalı olup devlet desteği de finansmanın önemli kalemlerindendir(263). (261) María Isabel Ribes Moreno, “Contribution and Financing”, Social Security Law in Spain, Ed.: Thais Guerrero Padrón, María Isabel Ribes Moreno, Kluwer Law International

Ömer Uğur / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2022

2.Tabi Olunan Kanuna Göre Aranan Koşullar a.5417 ve 6900 Sayılı Kanun Dönemleri Daha önce de ifade edildiği gibi iş sözleşmesiyle çalışanların yaşlılık sigortasına dair ilk düzenleme 02.06.1949 tarihli ve 5417 sayılı İhtiyarlık Sigortası Kanunu’dur. Sonrasında ise 04.02.1957 tarihinde 6900 sayılı Maluliyet, İhtiyarlık ve Ölüm Sigortaları Kanunu kabul edilerek ve 5417 sayılı Kanun yürürlükten kaldırılmıştır. 5417 ve 6900 sayılı Kanun dönemlerinde ... yaşlılık aylığından yararlanma talebinde bulunduğu tarihe kadar geçen her yıl için ortalama olarak en az 200 günlük ihtiyarlık sigortası primi ödemiş olması

Ömer Uğur / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2022

B.Türkiye’de Yaşlılık Sigortasının Tarihsel Gelişimi 1.Cumhuriyet Öncesi Dönem Farklı gerekçelere dayansa da iş kazasında olduğu gibi yaşlılara ... sürelerinin de yükselmesiyle birlikte günümüzde yaşlılık sigortası sosyal güvenlik sistemleri içinde çok önemli bir başlıktır. Avrupa’ya kıyasla sanayileşmenin ... Yaşlılık Sigortası, Ankara, Seçkin, 2021, s. 45. (18) Sait Dilik, “Sosyal Güvenliğin Tarihsel Gelişimi”, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, C: 43, S: 01, Ocak ... şekilde görülen aile içi dayanışma ortadan kaybolmaya başlamıştır. 19. yüzyılda beklenen yaşam süresi çok daha kısa olduğundan o dönem itibariyle yaşlılık

Ömer Uğur / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2022

yaşlılık sigortası ile gerçekleştirilmektedir. Bunun yanında sosyal devlet ilkesinin gereği olarak primsiz rejim kapsamında da yaşlılara yönelik sosyal ... yaşlılık kavramı ve bu kavramın uluslararası hukukta karşılığı incelenmiş; ardından yaşlılık sigortası ve yaşlılık sigortası kapsamında sağlanan yardımlar ... Türk sosyal güvenlik sisteminde özellikle yaşlılık sigortası bağlamında yaşlılara yönelik sağlanan korumanın yeri geldikçe yabancı ülke uygulamalarına

Tarık Ziya Tezel / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2024

B.5417 sayılı İhtiyarlık Sigortası Kanunu’nda Farazi Sigortalılık 506 sayılı Kanundan önce işçilerin yaşlılık sigortasına ilişkin sosyal sigortası 5417 sayılı İhtiyarlık Sigortası Kanunu’nda düzenlenmişti. Bu Kanun sadece 3008 sayılı İş Kanunu’na tabi olan işçileri kapsamına almaktaydı. Kanuna göre ... talebinde bulunduğu tarihe kadar geçen her yıl için ortalama olarak en az 200 günlük ihtiyarlık sigortası primi ödemiş bulunmak, aylıktan faydalanma talebine ... kapsamda çalışmalarının %30’u kadar olabilir. Bu Kanunda yaşlılık sigortası kapsamında yardımlardan yararlanmak koşullarının ağırlığı nedeniyle ayrım

Ömer Uğur / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2022

ceza infaz kurumları ile tutukevleri bünyesindeki çalışmaları yaşlılık sigortası bakımından değerlendirmeye alınmayacaktır(634). Tutuklu ve hükümlülerin bu çalışmalarının yaşlılık sigortası kapsamında değerlendirmeye alınmamış olması Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nde de incelenmiştir. Mahkeme, önüne ... etmediğini, taraf ülkelerin pek çoğunun bu kişileri belirli kapsamlarda sigortalı saymakla birlikte yaşlılık sigortası kapsamına almadıklarını ve netice itibariyle hükümlü çalışanların yaşlılık sigortası kapsamına alınması noktasında uzlaşının oluşmadığını belirterek hak ihlali olmadığına karar vermiştir(635

Ömer Uğur / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2022

2.Biyolojik Yaşlılık Biyolojik yaş, insanların vücudunda bulunan hücrelerdeki değişimler nedeniyle karşılaştıkları yaşlanma durumu esas alınarak tespit edilen yaştır. İnsanların yaşam tarzı hücreler üzerinde etkilidir. Bu nedenle kişilerin biyolojik yaşı, yaşam tarzlarına göre takvim yaşından farklı olabilecektir(9). (9) Hasan Kayırgan, Türk Sosyal Güvenlik Hukukunda Yaşlılık Sigortası, Ankara, Seçkin, 2021, s. 28; Tümerdem, a.g.m., s. 195; Erol, Yaş, s. 45.

Ömer Uğur / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2022

1.Takvim Esaslı Yaşlılık Takvim esasına göre yaş, doğum tarihi ile hesap edilen gün arasında yaşanmış olan sürenin takvimsel karşılığıdır. Bu esasa göre yaşlılığın 64 yaşın doldurulup 65 yaşın başladığı tarihten sonraki dönem olduğu ifade edilmektedir(7). Yine bu esasa göre yaşlılık da kendi içinde üç döneme ayrılmıştır. Bunlar, 65-75 yaş arasında olan erken yaşlılık dönemi; 75-85 yaş arasında olan orta yaşlılık dönemi ve 85 yaş ve üzerinde olan ileri yaşlılık dönemidir(8). (7) Tümerdem, a.g.m., s. 195; Selahattin Erol, “Yaşlılık Sigortası ve Emeklilik Yaşı Tartışması”, Sosyal Bilimler Dergisi, C

Ömer Uğur / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2022

Ömer Uğur / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2022

II.SOSYAL YARDIM ZAMMI Yaşlılık sigortası kapsamında yapılan yardımlardan bir diğeri sosyal yardım zammıdır. Sosyal yardım zammı esasen geçmiş dönemde ödenen ve 5510 sayılı Kanunla kaldırılan bir yardımdır. Bununla birlikte 5510 sayılı Kanun’un geçici 1’inci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca geçmiş dönemde ödenen sosyal yardım zammı tutarı ödenmeye devam etmektedir. 5510 sayılı Kanun’un bahsi geçen maddesine göre 5510 sayılı Kanun yürürlüğe girdiği tarihte 506 ve 1479 sayılı kanunlara göre ödenmekte olan sosyal yardım zammı ile telafi edici ödeme tutarları ilgililerin gelir ve aylıklarına ilâve

Ömer Uğur / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2022

d.Yaşlılık Sigortasına Dair Hükümler Yaşlılık sigortası ile bağlantılı olan genel hükümlerin yanında Avrupa Sosyal Güvenlik Sözleşmesi’nde hususi olarak yaşlılık sigortası ile ilgili hükümler de mevcuttur. Bunlardan ilki sözleşme kapsamında yer alan bir sigortalının taraf devletlerden birinin veya daha fazlasının mevzuatına göre zaten yaşlılık aylığı kazanıyor olması halinde dahi sözleşme hükümlerinin uygulama alanı bulacağıdır (m. 27). Buna göre yaşlılık aylığının hesabı her halükârda sözleşme hükümlerine göre gerçekleştirilecektir. Sözleşmede öngörülen düzenlemelerden bir diğeri yaşlılık aylığına

Ömer Uğur / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2022

C.5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu 5510 sayılı Kanunun yürürlüğe girmesiyle birlikte farklı hukuki statüleri nedeniyle farklı sosyal sigorta kanunlarına tabi olan kişiler 5510 sayılı Kanun kapsamına alınmıştır(444). Bu farklı statüler 5510 sayılı Kanun’un 4’üncü maddesinin birinci fıkrasında a, b ve c bentlerinde düzenlenmişlerdir. Çalışma konumuz sadece iş sözleşmesiyle çalışanların yaşlılık sigortası ile sınırlandırılmış olduğundan bu başlık altında sadece iş sözleşmesi ile çalışanların düzenlendiği 4/1-a bendi incelemeye esas alınacaktır. (444) Tuncay, Ekmekçi, a.g.e., s. 313

Ömer Uğur / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2022

Kanunu”(29), 1949 yılında 5417 sayılı “İhtiyarlık Sigortası Kanunu”(30), 1950 yılında 5502 sayılı “Hastalık ve Analık Sigortası Kanunu”(31) kabul edilmiştir. Daha sonra 1957 yılında 5417 sayılı İhtiyarlık Sigortası Kanunu ile bu kanunda değişiklikler yapan 5752, 5937, 6391 ve 6708 sayılı Kanunları yürürlükten kaldıran ve yaşlılık sigortasının yanında malullük ve ölüm sigortalarını da kuran 6900 sayılı “Maluliyet, İhtiyarlık ve Ölüm Sigortaları Kanunu”(32 ... : 6051. (30) R.G., Tarih: 08.06.1949, Sayı: 7227; Kanunun birkaç hükmü yayım tarihinde yürürlüğe girmiş olmakla birlikte esas olarak yaşlılık sigortası