Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

biçimde tartışılmaya başlanan anayasa şikâyeti hakkı/kurumu, 2010 Anayasa değişikliğiyle beraber Türkiye hukukuna girmiş ve 23 Eylül 2012 tarihinden ... incelendi. Anayasa şikâyetinin henüz yürürlük kazanmadığı tarihte yapılan bu çalışmada mevcut girdilerin tutarlı olup olmadığı üzerinde duruldu ve daha çok ... uluslararası literatürde yaygın kullanım anayasa şikâyeti şeklindedir. Geçmişte de Türkiye öğretisinde kurum bu şekilde kullanılagelmiştir. Mukayeseli Hukuktaki Yeri: Dünya’da farklı biçim ve düzeylerde de olsa anayasa yargısının mevcudiyeti kural, olmaması istisnadır. Anayasa yargısı içinde ise anayasa şikâyeti

Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

) konusundaki uygulama, belirli bir evrim sürecine dayanmaktadır. Daha önce de ifade edildiği gibi Almanya’da anayasa şikâyeti, ilk kez 1951 yılında yürürlüğe girmiştir. Almanya’da 1956 yılındaki AYM Yasasındaki değişikliğe kadar anayasa şikâyetleri, Bölüm (Senat) tarafından karara bağlanmaktaydı. Bu süreçte sadece ... kavuşturulmasına neden olamayacak ve reddedilmesi halinde şikâyetçi için ağır-önlenemez bir dezavantaj yaratmayacak anayasa şikâyetlerini geri çevirme yetkisi ... gelindiğinde Almanya AYM Yasasında yeniden bir değişikliğe gidilmiştir ve öncelikle bir anayasa şikâyetinin incelenmesi için “kabul edilmesi” yönünde bir kararın

Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

a. AYM Kararlarına Karşı Anayasa Şikâyeti Sorunu Anayasa, AYM’yi de yüksek mahkemeler arasında saymıştır. Bu bakımdan AYM’nin de bir kamu gücü niteliği taşıdığı tartışmasızdır. Dolayısıyla konuya sadece buradan bakıldığında AYM kararlarına karşı da anayasa şikâyetinde bulunulabileceği düşünülebilir. Ancak anayasa şikâyeti incelemesinin de yine AYM tarafından yapılması, düz mantıkla ulaşılan bu sonucun sorgulanmasını zorunlu kılar. Bu bakımdan öncelikle AYM’nin gördüğü dava türlerini hatırlamak gerekir. Bunlar; anayasa şikâyeti davası, iptal ve itiraz davaları, siyasi parti kapatma davaları ile yüce

Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

III. Anayasa Şikâyetinin Objektif İşlevi Anayasa şikâyetinin sübjektif hak koruması ile ilgili asıl işlevinin yanında, objektif hukuk bakımından da ... , anayasa şikâyetinin “kazuistik bir temyiz” işlevinin yanında “eğitici etkisi” bulunmaktadır(20). Bu tespite içtihadında yer veren AYM, bu çerçevede anayasa şikâyetinin, objektif anayasa hukukunun muhafaza edilmesine, yorumlanmasına ve geliştirilmesine hizmet etme gibi işlevlerinin de olduğunu kabul etmiştir(21). Şüphesiz, bu etkinin anayasa şikâyetinin sübjektif işlevinden koparılması mümkün değildir. Çünkü sonuç itibariyle her anayasa şikâyeti, somut olayın

Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

b. Türkiye Öğretisinde “Anayasa Şikâyeti” Kullanımı Türkiye öğretisinde bu usul, istikrarlı biçimde “anayasa şikâyeti” biçiminde adlandırılmıştır(2 ... taslağında(5) söz konusu usul, “anayasa şikâyeti” biçiminde adlandırılmıştır. Yani, hem öğretide hem de resmi ve siyasi makamlar nezdinde “anayasa şikâyeti ... Şikâyeti, İstanbul: Beta Yayıncılık, 2010.; Selin Esen-Arnwine, “İspanya”da Bireysel Başvuru Yolu”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C.52, S.4, 2003, s.249-271, Servet Armağan, “Federal Almanya”da Anayasa Şikâyeti”, Mukayeseli Hukuk Araştırmaları Dergisi, C.7, 1971, s.53-75; Yavuz Atar, “Anayasa

Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

(6) Mukayeseli Hukuk Verilerine Göre Anayasa Şikâyetinin Niteliği Anayasa şikâyeti konusundaki düzenleme, Federal Almanya hukukundan mülhemdir. Dolayısıyla, 148’inci maddenin yazılış biçimi açısından da bu ülkedeki düzenlemelere bakmakta yarar bulunabilir. Almanya’da anayasa şikâyeti, -tıpkı Türkiye’de olduğu gibi- Bonn Anayasası’nın “Temel Haklar” başlıklı birinci kısmında düzenlenmemiştir. Anayasa şikâyetinin anayasada kendisine bulduğu yer, anayasanın ... tarafından ihlal edildiğini iddia eden herhangi birisi tarafından ileri sürülen anayasaya aykırılık şikâyetlerini inceler.” hükmü yer almaktadır, bunun dışında

Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

II. Anayasa Şikâyetinin Sübjektif İşlevi E. Schumann’a göre anayasa şikâyeti, anayasadaki hakların ihlal edilmesi durumunda bu ihlali ortadan ... hakka veya başvuru yoluna sübjektif bir anlam vermektedir. Almanya öğretisinde anayasa şikâyetinin sübjektif işlevi, genellikle, Almanya AYM’sinin şu tespitine dayandırılır: Anayasa şikâyeti, yurttaşların devlete karşı spesifik bir hukuki yoludur. Bu, kamu gücünün, yani devletin birliği içinde onu temsil ... içtihatta dikkat çekici olan nokta, kamu gücünün her türlü anayasaya aykırı tutumunun anayasa şikâyetine konu edilemeyecek olması, bu yolun sadece bazı “temel

Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

2. Türkiye’de Maddi Anlamda Yasaların Anayasa Şikâyetine Konu Edilememesi Yukarıda, kamu gücü kavramı çözümlenirken, yasama organının da bu kapsamda yer aldığı ifade edilmişti. Dolayısıyla anayasal açıdan yasaların anayasa şikâyetine konu edilmemesi düşünülemez. Ancak 2011 yılı itibariyle bu konu ... görüldüğü üzere, maddi anlamda yasama işlemlerine karşı anayasa şikâyetinde bulunulmasının önü kapatılmak istenmiştir. Anayasa şikâyetinin bir hak olduğu ... , mukayeseli hukuk bakımından da sorunludur. Gerçi mukayeseli hukukta da kamu gücünün belli eylemlerine karşı anayasa şikâyetinde bulunulmadığı örnekler

Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

A. Kişisellik AYM Yasası, “kişisel bir hakkı etkilenenlerin” anayasa şikâyetinde bulunacağını ifade etmektedir. Bu, Almanya AYM’sinin bu konuda geliştirdiği içtihat ile örtüşmektedir. Mahkeme’ye göre kişisel olma kriterinin temeli, şikâyet konusu kamu gücü müdahalesinin spesifik olarak şikâyetçiye ... , kişinin, başkasının mağduriyetini kendi şikâyeti kapsamında ileri sürememesidir. Almanya AYM’si, çocukların anayasa şikâyetinde bulunup bulunamayacağı konusunun sıklıkla tartışıldığı anayasa şikâyetinin ilk dönemlerinde “başvurucu, kendi adına yaptığı anayasa şikâyetinde çocuklarının haklarının ihlal

Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

2. Anayasa Şikâyeti Yolunun Kısıntılı Olması M. Balcerzak’a göre, birçok ülkede anayasa şikâyetinin insan haklarını güvencelemek konusundaki ... şikâyetinde bulunmak mümkündür, ancak bir yasanın tamamen doğru biçimde uygulanması ve bu uygulamanın sonucunda bir insan hakkı ihlalinin ortaya çıkması durumunda, buna karşı anayasa şikâyeti yoluna gidilememektedir(65). Balzerzak’ın üzerinde durduğu bu durum, anayasa şikâyetine ilişkin normların içeriğinden ... ülkede anayasa şikâyetini düzenleyen normlar, bazı alanları anayasa şikâyetinin kapsamının dışında bırakmaktadır. Bu gibi durumlarda İHAM, anayasa

Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

E. ANAYASA ŞİKÂYETİ VE DİLEKÇE HAKKI Anayasa şikâyeti ile dilekçe hakkı arasında oldukça yakın bir bağlantı vardır. Bu benzerlik, her ikisinin de ortak bir tarihsel kökende buluşmasıyla yakından ilişkilidir(166). Öyle ki, mehaz Almanya hukukunda “anayasa şikâyeti” terimi, 19’uncu yüzyılın başlarında dilekçe hakkına karşılık olarak kullanılmıştır(167). Aslında bunda yadırganacak bir durum yoktur. Çünkü içerik bakımından anayasa şikâyeti ve dilekçe hakkı arasında çok yakın bir ilişki vardır. Zira dilekçe hakkı da, tıpkı anayasa şikâyetinde olduğu gibi, bir başvuruyu içermektedir. Dahası dilekçe hakkı

Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

IV. Anayasa Şikâyetinin Katılımcı İşlevi Anayasalar, iktidarın sınırlandırılması adına bir takım fren ve denge mekanizmaları geliştirmişlerdir ... bilincine gerekli alt yapıyı sağlar(36). İşte anayasa şikâyeti, kamuoyu rejiminin geçekleşmesi ve anayasadaki temel hak ve özgürlüklerin gözetilmesinin sağlanması için çok önemli bir imkân sunmaktadır. Çünkü anayasa şikâyeti, özgürlükçü bir anayasanın özünü oluşturan temel hakların etkili biçimde savunulmasına ... edilebilecek olan anayasa şikâyeti de, bir yandan yargısal bir hak olmanın yanında, özgün bir kategori içinde, bir tür yarı-siyasal katılma biçimidir(40

Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

mesele siyah-beyaza indirgenemez. Şöyle ki, bir anayasa şikâyeti mutlaka tek bir kamu gücü eylemine karşı ve tek bir hak ihlali iddiasıyla yapılmak ... taleplerin bir kısmı açısından mevcutken, diğer bazıları için ilgili koşulların bulunmaması söz konusu olabilir. Bu gibi hallerde anayasa şikâyetinin ilgili koşulları taşıyan noktalar bakımından kabul edilebilir bulunması, diğer noktalar açısından ise şikâyet hakkında kabul edilemezliğe (incelenemezliğe) karar ... anayasa şikâyeti hakkının uygulanmasına yönelik öngörülen usuli kayıtlamalar, ihlal edildiği ileri sürülen hak ile anayasa şikâyeti hakkının kullanımının

Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

V. ANAYASA ŞİKÂYETİ BAĞLAMINDA KAMU GÜCÜ SORUMLULUĞUNUN ZAMANSAL SINIRLARI Anayasa Mahkemesi’nin zaman bakımından yetkisi esasen Anayasa’nın geçici ... AYM Yasası’dır. Zira anayasa şikâyetinin usul ve esasları, bu Yasa’da (kural olarak 45-51’inci maddeler arasında) düzenlenmiştir. Bu Yasa’nın 76’ıncı ... Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. Dolayısıyla, yasanın yürürlüğe girdiği tarih budur. Ancak bu yasa sadece anayasa şikâyetini düzenlememektedir. Söz konusu yasayı, Anayasa’nın geçici 18’inci maddesi anlamında “uygulama yasası” haline getiren 45’icni ve 51’inci maddelerdir. Dolayısıyla anayasa şikâyetlerinin

Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

IV. ANAYASA ŞİKÂYETİNİN TARİHSEL GELİŞİMİ A. MUKAYESELİ HUKUKTAKİ GELİŞİMİ Öğretide, anayasa şikâyetinin ilk kez hangi ülkede uygulandığı konusunda farklı görüşler bulunmaktadır. Öğretinin büyük çoğunluğuna göre, anayasa şikâyetinin uygulandığı ilk ülke Avusturya’dır(175). Ancak bu durum, anayasa şikâyeti hakkının, ilk kez düzenlendiği anayasanın Avusturya anayasası olduğu anlamına gelmez. A. Mavčič’e göre, anayasa şikâyetinin kökleri 13’üncü ... yetkilidir. Bu düzenleme yürürlüğe girmemiştir. Ancak bundan çeyrek asır sonra, ilk kez 1868 Avusturya Anayasası’nda anayasa şikâyetine yer verilmiştir

Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

2. Anayasa Şikâyetinin Hukuksal Tanımı Anayasa Şikâyeti kavramına yönelik farklı tanımlamalar yapılabilir. Görüldüğü kadarıyla öğretide bu konudaki ... şikayetinin hukuki tanımı şu şekilde yapılabilir: “Anayasa şikâyeti, anayasada veya anayasal belgede öngörülen belirli hak ve özgürlüklerden birinin veya ... belgeye uygunluğunu incelemeye yetkili Mahkeme önünde dava edilmesi imkânı tanıyan usuli bir haktır.” Bu genişletilmiş tanım, anayasa şikâyeti usuli hakkın ... aykırılığa da vurgu yapmakta ve son olarak Birleşik Krallık’taki 1998 tarihli İnsan Hakları Yasasını (Human Rights Act 1998) da anayasa şikâyeti kavramının

Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

(4) Yasalar ve Diğer Düzenleyici İşlemlere Karşı Anayasa Şikâyetinde Zaman Sorunu Yukarıda AYM Yasası’nın yasalara ve diğer düzenleyici işlemlere karşı anayasa şikâyetlerini sınırlandıran hükmünün anayasaya aykırı olduğu açıklanmış ve AYM’nin söz konusu hükmü ihmal ve/veya iptal etmesi gerektiğinden bahsedilmiştir. Bu önerinin gerçekleşmesi durumunda yasalara karşı anayasa şikâyeti için hangi sürenin geçerli olacağı sorunu gündeme gelmektedir. Almanya AYM Yasası bu konuda özel bir hüküm içermektedir. Buna göre yasalara karşı anayasa şikâyetleri, yasanın yayımlanmasından itibaren 1 yıl içinde yapılacaktır. Bu

Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

(5) Türkiye Öğretisine Göre Anayasa Şikâyetinin Niteliği Türkiye anayasa hukuku öğretisinde -şimdilik- anayasa şikâyetinin bir hak olup olmadığı ... . B. Tanör’ün, anayasa şikâyetine ilişkin yukarıda yaptığım çıkarıma esin kaynağı olan görüşüne göre, 1982 Anayasası’nın 40’ıncı maddesinde yetkili ... diğer maddelerinde de bu hakkın özel görünümleri bulunmaktadır. İfade edildiği üzere anayasa şikâyeti de, bu çerçevede her ne kadar hak ve özgürlükler kısmında yer almasa da, yargısal başvurunun özel bir görünümüdür. B. Tanör’ün bu yaklaşımının tutarlı sonucuna göre, anayasa şikâyeti bir temel hak olarak

Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

(2) Çocuklar Anayasa Şikâyeti Hakkının Taşıyıcısı Mıdır? Çocukların, temel hak ve özgürlüklerin taşıyıcısı oldukları ve prensip itibariyle bunları tek başlarına kullanabilecekleri ifade edildi. Ondan daha önce ise, anayasa şikâyetinin, usuli bir temel hak olduğu ifade edilmişti. Bu iki tespitten hareketle, ilke olarak, çocukların da anayasa şikâyeti temel hakkının taşıyıcısı ve kullanıcısı olduğu sonucuna ulaşabiliriz. Fakat her hak ve özgürlük gibi ... sınırlara dayalı olan temel hakları kullanmaya ehil olup olmama savı, bu nedenle gereksizdir(252). Zaten Almanya AYM’si de, anayasa şikâyetinin özel

Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

idare organının dışında kalan yürütme organları tarafından gerçekleştirilen temel hak müdahalelerinin de anayasa şikâyetinin kapsamında olduğuna ilişkin herhangi bir şüphe kalmamıştır(150). Dolayısıyla bugün Almanya’da da yürütme faaliyetlerine karşı anayasa şikâyetinde bulunabilmesi bir tartışma konusu ... nitelik taşımalıdır(154). Yani idarenin kendi iç işleyişine yönelik bir edimin anayasa şikâyetine konu edilmesi fiilen mümkün değildir. Hal böyleyken, yürütmenin daha sonraki bir faaliyetine hizmet edecek salt hazırlık işlem ve eylemleri anayasa şikâyetine konu edilemez(155). İkincisi, dışa yönelik olan bu

Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

3. Anayasa Şikâyeti Yolunun Erişilebilir Olmaması Anayasa şikâyetini, insan haklarının güvencelenmesi konusunda olumsuz duruma sokan bir diğer norm ... rastlanmaktadır. Strazburg önce, Feldek v. Slovak Cumhuriyeti(68) sonrasında ise Mikulic v. Hırvatistan(69) vakalarında, bu ülke uygulamalarında anayasa şikâyeti ... doğrudan şikâyette bulunabilse de, bu şikâyetin AYM tarafından ön bir inceleme yapılmaksızın temel hak ihlalinin denetimine neden olmaması, ilgili yolun, İHAS bakımından ulaşılabilir olmadığı yönündeki tespitin dayanaklarından olmuştur. Gerçi Mahkeme, bu uygulamalardaki anayasa şikâyeti bağlamındaki

Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

3. Bir Yan Yargılama Olarak Anayasa Şikâyetinde Adli Yardım Usulü Olağan yargılama usulünde adli yardım talebi dava açılmadan önce görevli mahkemelerdir, dava açıldıktan sonra ise davanın görüldüğü mahkemedir. Anayasa şikâyetlerinde tek yetkili ve görevli Mahkeme AYM olduğu için, bu istemin, her ... fıkrasında anayasa şikâyeti yapılırken harcın ödendiğine dair belgenin eklenmesi bir şart olarak düzenlenmiştir. Ancak adli yardım talebi içeren anayasa şikâyetleri bakımından bu hüküm, harcın neden ödenmediğine ilişkin gerekçeler ve şikâyetçinin harcın ödenmesinden muaf tutulması isteminin gerekliliği şeklinde

Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

d. Açıkça Dayanaktan Yoksun Olmama Koşulu Bir anayasa şikâyeti hakkında inceleme yapılabilmesi için şikâyetin açıkça bir dayanağının bulunması gerekmektedir. Bu koşul, diğer kabul edilebilirlik şartlarından bağımsız bir anlam taşır(359). “Açıklık”, şikâyetin “netliğini” ifade eder. Söz konusu netlik, hem ... olduğu kabul edilmektedir: Şikâyetçinin dilekçesinde maddi olayı ve bu bağlamda şikâyete konu olabilecek temel haklarının ve özgürlüklerinin ne şekilde ihlal edildiğini yeterince temellendirmemesi durumunda şikâyet açıkça dayanaktan yoksundur. Olay anlatımının açıkça doğru olmadığı belli olan veya bu

Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

olduğunu kaydetmek gerekir. Nitekim anayasa şikâyeti usulünün yürürlük kazanmasından önce yüksek yargı mensuplarının bu konudaki tepkileri bunu ... hali; kaçınılmaz olarak teknik hukuka yansımıştır. Hatta bu bakımdan anayasa şikâyeti uygulamasından çok daha önceki bir dönemde ortaya çıkan “itiraz ... şikâyeti davalarında sürdürülüp sürdürülmeyeceğini zaman gösterecektir. Türkiye öğretisinde Anayasa şikâyeti bağlamında diğer yüksek mahkemeler ile AYM ... dayanan bu tespit ikna edicidir. İkinci olarak; F. Sağlam, Türkiye’deki anayasa şikâyeti uygulaması İHAS kapsamındaki haklarla sınırlandırıldığına ve İHAM

Tolga Şirin / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2013

(2) Anayasa Şikâyetinin Düzenlendiği Yer Sorunu Anayasa şikâyeti, Türkiye hukukuna “açıkça” 2010 anayasa değişikliğinde 148’inci madde değişikliği ile girmiştir. Fakat bu, 1982 Anayasası’nın anılan değişiklikten önceki metninin, anayasa şikâyetine tamamen kapalı olduğu anlamına gelmemektedir. Hatta bu tezi bir adım ileri götürecek olursak, 1982 Anayasası’nın değişiklikten önceki metninin, anayasa şikâyetine zımni olarak açık olduğu dahi söylenebilir. Şöyle ki, anayasanın 40’ıncı maddesinin 1’inci fıkrası, -anayasa şikâyetini de kapsayacak biçimde- genel olarak yetkili makamlara başvuru hakkını