Mahkemeler konusunda güvensizlik anlamına gelen bu farkındalık, yani bunun işçilerin hukuku olmadığı fikri, nasıl açıklanabilir? Ewick ve Silbey, Galanter’in “neden varsıllar her zaman daha kârlı çıkar?” sorusuna atıfla, şu soruyu sorarlar: Maden insanlar varsılların daha haklı çıktıklarını, hukukun herkes için eşit adalet sağlamadığını, para ve deneyimin avantaja yol açtığı düşüncesinde, o zaman ideoloji olarak hukuktan nasıl bahsedeceğiz? Peki, varsılların haklı çıktığını bilmenin ideolojik anlamı nedir? Hukuk bir oyun, aynı zamanda aşkın bir iktidar alanı ve yine yansız bir karar alma alanı olduğu için, hukukilik kusurlu, kusursuz ya da kırılgan mıdır? Hukukun yapısal çelişkilerinin farkında olmak, eşitsizliği deneyimlemek, işçilerin hukuku olmadığını bilmek, tarafsız olmadığını düşünmek insanların eleştirilerine sebep oluyor mu, işçilerin gözleri mi açılıyor? Buna ek olarak şu da sorulabilir: Bu bilgiye sahip olmak işçileri mahkemelere gitmekten, hukuksal yollara başvurmaktan alıkoyuyor mu? Yukarıda bahsettiğim gibi, işçilerin yaşadıkları hayalkırıklığına rağmen, çok azının sistemi suçlaması ya da hukukun adaletsiz olduğunu söylemesi söz konusu. Ewick ve Silbey bu durumu, ideolojinin, Sayfa 213 anlamların üretilmesine, onlara meydan okunmasına, anlamların yeniden üretilmesi ve dönüşmesine neden olan karmaşık bir süreç olmasına bağlıyorlar. İdeoloji toplumsal hayatı biçimlendiriyor, ancak insanların düşünmesini engelleyerek değil, aksine onları düşünmeye davet ederek. İdeoloji, paylaşılan deneyimlerden kaynaklanıyor ve bu deneyimlere yeniden yansıyor. Tekrar ideoloji ve hukuksal bilinç ilişkisine dönersek (EHÇ tartışmalarına atıfla), hukuksal bilinç, hukuk ideolojisi olarak tartışılır. İnsanların hukuku anlama ve kullanma pratikleri olarak hukuksal bilinç, mahkemeye gitmek, sorunlar hakkında konuşmak, uyuşmazlıklara katılmak ve çözmek gibi toplumsal pratikler ve gündelik hayatlara yansıyan bir şeydir. İşçiler, hukukun adil bir dünya kurma kapasitesini kabul ediyorlar. Hukuksal bilinci oluşturan ilk elden deneyim ve başkalarının deneyimlerinden yansıyanlar, hukukun adil olduğuna dair bilinçlerini yok etmiyor, hukuku kullanma haklarına dair bilinçleri yok olabiliyor. Bir başka deyişle işçiler, güvence beklentilerinin karşılanmadığı hukuk pratiğinde, bir ideal olarak hukuku sorgulamak yerine, hukukun onların hayatındaki uygulamasını (genelde problemli kısımları, hakimleri, mahkemeleri, sistemi, avukatları vb) sorun ediyorlar, yine mahkemelere gitmeye devam ediyorlar. Güvenme-güvenmeme ikilemindeki gibi, durum göründüğünden daha karmaşıklaşıyor. Hukuk hem hakimiyet ögeleri hem de direniş tohumları taşır. Bir başka deyişle, hukuk, ideolojik bir silah olarak, hem hakimiyetin kaynağıdır ve aynı zamanda bu hakimiyete meydan okuma potansiyellerini barındırır. Dava açmanın (umulan ya da beklenmedik şekilde ortaya çıkan) kolektif etkileri, dava açmak için bir araya gelmek, güvenilir bir avukat, mahkemelerin “insancıl” baktıklarına olan inanç, işçilerin, adil olmayan bir düzene meydan okuma araçlarından yalnızca birkaçıdır.Sayfa 214İşçi_4: Sisteme yok ama güvendiğim avukat olduğu zaman gözün arkada kalmasın.