H. L. A. Hart'ın Hukuk Kavramı

Toplumsal kuralları alışkanlıklardan ayıran üçüncü özellik, kuralların ‘içsel yönü/boyutu’dur(82). Toplumsal bir alışkanlığın bulunması için, grubun hiçbir üyesinin ilgili davranış üzerine düşünmesi, genel olduğunu bilmesi, öğretmek için çaba Sayfa 59harcaması veya bu alışkanlığı devam ettirmeyi planlaması gerekmemektedir. Örneğin haftada bir sinemaya giden birisi, diğerlerinin de böyle yaptığını ve yapması gerektiğini düşünmemekte; kendi adına düzenli biçimde sinemaya gitmekte ve bu davranışı başkalarınınkiyle kesiştiğinde, ortak bir toplumsal alışkanlık haline gelmektedir. Oysa toplumsal bir kuralın varlığı halinde, alışkanlıklarla paylaşılan dışsal yönün yanı sıra içsel bakış açısı da devreye girer. Toplum üyelerinden bazıları kuraldan kaynaklanan davranışın haklılığına ve doğruluğuna inanmakta, herkes için geçerli bir standart olarak kabul etmektedir. Kilisede şapka çıkarılması kuralıyla ilgili örnekte en azından bir kişi kiliseye girdiğinde şapkasını çıkarması gerektiğini düşünmekte, diğerlerinin de böyle yapması gerektiğine inanmakta, içeriye giren ve şapkasını çıkaracağı hareketlerinden anlaşılamayan veya gerçekten çıkarmayan birini eleştirebilmekte, kendisi herhangi bir nedenle şapkasını çıkarmazsa dışarıdan gelen eleştirilere katlanabilmektedir. Sadece kurallara özgü olan bu durum, içsel bakış açısını yansıtır(83). Alışkanlıkların aksine kurallar normatiftir ve kişilere hak veya otorite tanıyabilirler. Bu anlamda bir hukuk kuralı, kendisine uyulacağı düşünülen bir davranış standartı olarak algılanabilir(84).Sayfa 60İşte Hart’a göre bir yasa koyucudan diğerine geçişte devamlılığın sağlanması, alışkanlıklar değil ancak kurallar vasıtasıyla mümkündür. Örneğin eğer kural en büyük erkek çocuğun ardıllığını şart koşuyorsa ve Kral 2, Kral 1’in büyük erkek çocuğuysa, kolaylıkla onun yerine geçecek ve emir verme hakkına kavuşacaktır. Bu durumda Kral 2’nin ilk emirleri bile, uyruklarının itaat alışkanlığı kazanması için belirli bir sürenin geçmesi gerekmeksizin, yasa statüsü kazanacaktır. Hatta bunları ilan ettikten hemen sonra ölmesi halinde dahi, yasa koyma hakkını elde etmiş olacaktır. Öte yandan, emirlerine genel olarak itaat edilecek ve bu tutumun doğru olduğuna inanılacaktır. Verdiği emirler davranış standartı haline geleceği için, bunlardan sapmalar eleştiriyle karşılanacaktır(85). Kısacası, kurallar aracılığıyla hukuk sisteminin ve yasama yetkisinin devamlılığı rahatlıkla açıklanabilmekte, itaat alışkanlığının yetersiz kaldığı alanlar doldurulabilmektedir. Sayfa 61

b. Hukukun Sürekliliği