Borçlar Hukuku - Sebepsiz Zenginleşme

Bu olayda (M), (A)’ya borçlu olmadığı halde bir ödemede bulunmuştur. Bu durum borçlanılmamış şeyin ifasıdır ve ifa sonucu (bir borcu ifa etmek düşüncesiyle yapılan) sebepsiz zenginleşmenin örneklerinden biridir. Borç olmayan şeyin ifası, taşıdığı önem nedeniyle Borçlar Kanunu’nda ayrıca düzenlenmiştir. BK m. 78/1 uyarınca “Borçlanmadığı edimi kendi isteğiyle yerine getiren kimse, bunu ancak, kendisini borçlu sanarak yerine getirdiğini ispat ederse geri isteyebilir.” Buna göre (M), kendisini borçlu sanarak bu ödemeyi yaptığını ispat edebilirse, (A)’ya karşı sebepsiz zenginleşme talebini ileri sürebilecektir.

Bu olayda dikkat çeken husus, (M)’nin aslında (K)’nin borcu olan 3.000 TL’yi ödemiş olmasıdır. Başka bir deyişle, ilk bakışta (K)’nin, borcunun ödenmesi suretiyle (pasifinin azalması yoluyla) (M) aleyhine zenginleştiği düşünülebilir. Ancak (M)’nin bu ödemeyi kendisini borçlu sanarak yaptığı dikkate alındığında bu düşüncenin isabetli olmadığı ortaya çıkmaktadır. Zira bu tür üçlü ilişkilerde temel prensip sebepsiz zenginleşme talebinin tarafları belirlenirken, edim ilişkisinin taraflarının esas alınmasıdır.(1) Başka bir deyişle, sebepsiz zenginleşme talebi için aranan dolayısızlık şartı, sebepsiz zenginleşme talebinin sadece malvarlığı kaymasının yaşandığı ilk kişiye karşı ileri sürülebilmesini mümkün kılar.(2) Buna göre “herkes kimin malvarlığından zenginleşmişse, ona karşı iade borcu altındadır.”(3) Olayda bu dolaysız edim ilişkisi (M) ile (A) arasında olduğuna göre, (M)’nin sebepsiz zenginleşme talebini (A)’ya yöneltmesi gerekecektir.

Bu olayda da geçersiz bir sözleşmeye dayanılarak yapılmış bir ödeme söz konusudur. Bilindiği üzere Medeni Kanun m. 706/1 uyarınca “Taşınmaz mülkiyetinin devrini amaçlayan sözleşmelerin geçerli olması, resmî şekilde düzenlenmiş bulunmalarına bağlıdır.” Bu yönde adi yazılı şekilde yapılmış olan bu sözleşmenin kesin hükümsüz olduğu kabul edilmelidir. Şekle aykırılığın ileri sürülmesinin hakkın kötüye kullanılması engeline takılmadığı varsayımında, (A)’nın ödemiş olduğu 500.000 TL’yi sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri istemesi gerekecektir. BK m. 82 uyarınca sebepsiz zenginleşme talebinin “hak sahibinin geri isteme hakkı olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten başlayarak on yıl” içinde ileri sürülmesi gerekmektedir. Bununla birlikte Yargıtay’ın yerleşik içtihadı uyarınca, harici (tapu dışı) taşınmaz satış sözleşmelerinden kaynaklanan sebepsiz zenginleşme taleplerinin, BK m. 82’de belirtilen 2 yıllık süreye değil, BK m. 146’da düzenlenen ve genel zamanaşımı süresi olan 10 yıllık süreye tâbi olacağı kabul edilmektedir.(4)