Yurtdışından Türkiye'ye Getirilmek İstenen Kültür Varlıkları Hakkında Genelge

Bakanlığımıza bağlı müze müdürlüklerinden alınan bilgiler ışığında, son zamanlarda başka ülke menşeli olan bazı kültür varlıklarının da, 2863 Sayılı Kanunu"nun “yurt dışından kültür varlığı getirmek serbesttir ’’ ifadesinin yer aldığı 33.Maddesi’ne dayanılarak ülkemize getirilmek istendiği anlaşılmaktadır. Söz konusu durumun boyutları, taşınmaz kültür varlığı olarak sayılan, tapınak, camii, kilise, sinagog veya sivil mimari örneklerinin, kapı, pencere, mimari süslemelerinin sökülerek pazarlanması noktasına kadar gelmiştir.

Ancak her ne kadar 2863 sayılı kanunun 33.Maddesi, kültür varlıklarının ülkemize getirilmesine izin vermekteyse de, bu madde, anılan kanunun “Korunması Gerekli Taşınır Kültür ve Tabiat Varlıkları” başlıklı 3,Bölümü altında yer almaktadır ve bu bölüm tamamen “taşınır kültür varlıkları” ile ilgili yasal düzenlemeleri içermektedir. Taşınır Kültür Varlıklarının ülkemize getirilmesine ilişkin prosedür ise 03.05.1988 tarih ve 19803 Sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren “Etnografık Nitelikteki Taşınır Kültür Varlıkları Hakkında Yönetmelik” in “Etnografik Nitelikteki Kültür Varlıklarının Yurda Sokulması” başlıklı 6. Maddesi’nde açıklanmıştır.

Ancak bu varlıklardan olup da başka bir ülkeden yasa dışı yollarla çıkarılarak ülkemize sokulan kültür varlıklarının esas sahibi olan ait olduğu ülkeye iadesi için ülkemiz uluslararası anlaşmalardan doğan sorumluluklarını yerine getirmekle yükümlüdür. Nitekim, uluslararası bir anlaşma olması vesilesiyle ulusal kanunumuzun üstünde kabul edilen taraf olduğumuz, “UNESCO 1970, Kültür Varlıklarının Yasadışı İthal, İhraç ve Mülkiyet Transferinin Önlenmesi Sözleşmesi” nin hükümlerine göre, “taşınır kültür varlıklarının ithalinde Sözleşmeye taraf diğer tüm ülkeler gibi Ülkemiz de kanunsuz ithal veya ihracı önlemek için gerekli tedbirleri almakla yükümlüdür. Söz konusu uluslar arası anlaşma hükümleri aşağıda ayrı olarak belirtilmektedir.

Bu tür varlıklardan taşınmaz kültür varlığı niteliğinde olan veya taşınmazdan sökülerek taşınır hale getirilmiş taşınmaz parçaları “Korunması Gerekli Taşınır Kültür ve Tabiat Varlıkları Koleksiyonculuğu ve Denetimi Hakkında Yönetmelik”in “Envanter Kaydı” başlıklı 7. Maddesi uyarınca özel koleksiyon defterlerine kaydedilmesi veya “Korunması Gerekli Taşınır Kültür ve Tabiat Varlıklarının Tasnifi, Tescili ve Müzelere Alınmaları Hakkında Yönetmelik” hükümleri taşınır kültür varlıklarına ilişkin olduğundan, bu tür kültür varlıklarını “bulundurma belgesi"ile ilgililerine iade edilmesi mümkün olmamaktadır.

2863 sayılı kanun hiçbir suretle, taşınmaz eserlerin veya bunlara ait olan ve bir ülkeden yasadışı yollarla elde edilmiş parçalarının Türkiye’ye sokulmasına meydan vermemektedir. Hattı zatında aynı kanunun, 6.maddesinde “taşınmaz kültür varlıkları” 23. maddesinde ise “taşınır kültür varlıkları” nın neler olduğu sıralanmaktadır. Bir taşınmaza ait olasılıkla hırsızlık veya vandalizm sonucunda elde edilmiş, başka ülke menşeli bu eserlerin de zaten taşınır kültür varlıkları arasına sokulamayacağı açıktır.

Bu sebeple, bu kapsamdaki kültür varlıklarına gümrük noktalarında el konulması; aynı zamanda Bakanlığımızın ivedilikle bilgilendirilmesi halinde, ilgili ülkelerle irtibata geçilerek, olasılıkla kaynak ülkede işlenmiş bir suç yoluyla elde edildiği değerlendirilen bu varlıkların menşe ülkeye iadesinin sağlanması yoluna gidilebilecektir.

UNESCO 1970, Kültür Varlıklarının Yasadışı İthal, İhraç ve Mülkiyet Transferinin Önlenmesi Sözleşmesi'nin ilgili maddeleri aşağıdaki gibidir:

MADDE 3

Bu Sözleme gereğince taraf Devletlerce kabul edilmiş mevzuata aykırı olarak yapılan kültür varlıkları ithal, ihraç ve mülkiyet transferi kanunsuzdur.

MADDE 4

Bu Sözleşmeye taraf olarak katılmış bulunan Devletler, aşağıdaki kategorilerde yer alan kültür varlıklarının, bu Sözleşme gereğince her Devletin kendi öz kültür varlığı olduğunu kabul ederler: a) İlgili Devletin vatandaşlarının tek veya kolektif dehasından doğmuş kültür varlıkları ile o Devletin topraklarında veya vatansız olarak ikamet eden kimselerin yarattıkları, o Devletçe önemli sayılan

kültür varlıkları;

b) Ulusal topraklarda bulunmuş kültür varlıkları;

c) Arkeoloji, etnoloji ve tabii bilim misyonlarının, varlıkların esas sahibi olan ülkenin yetkili mercilerinin muvafakati ile edindikleri kültür varlıkları,