EN
TR
T.C. ULAŞTIRMA VE ALTYAPI BAKANLIĞI
Karayolları Genel Müdürlüğü
Araştırma ve Geliştirme Dairesi Başkanlığı
Sayı: E.19000828 - 010.06.01
Konu: Sondaj Yapılmasında Uyulması Gereken Kurallar
İÇ GENELGE
2023/4
Günümüzdeki teknolojik gelişmelere paralel olarak mühendislik yapılarından beklenen kalite ve geometrik standardın yükselmesi, ülkemizin büyük bir bölümünün aktif deprem kuşakları ve yoğun tektonizma geçirmiş zonlarda yer alması, yarma, dolgu, tünel, viyadük, köprü, alt geçit, üst geçit, menfez, dayanma yapıları, heyelan, zayıf zemin geçişleri, bina gibi yapı temel yerlerinin seçilmesi, inşa edileceği yerlerdeki jeoteknik koşulların yatay, düşey dağılımları ve yeraltı suyu koşullarının projeye olan etkilerinin ortaya konulması için yapılan sondajlar oldukça önemlidir.
Jeoteknik sondajlar; kayalarda ve zeminlerde sulu veya susuz dönel sistem sondaj metotlarından bir veya birkaçının birlikte kullanılması şeklinde gerçekleştirilecektir. Sondajlarda sürekli, süreklilik arz eden numune (örselenmiş/örselenmemiş) alınıp kayıt altına alınacaktır. Bu çalışmalarda jeolojik birimlerin litolojik ve yapısal özelliklerini, yatay ve düşeydeki değişimlerini, süreksizliklerin sıklığı, ara uzaklığı, yüzeylerinin pürüzlülüğü, dolgu durumu, geçirgenliği ve yeraltı su koşulları ile mühendislik parametreleri gibi bilgilerin toplanması hedeflenecektir.
Jeoteknik amaçlı sondaj kuyuları proje ihtiyacını karşılamaya yönelik olarak kontrol mühendisinin uygun gördüğü derinlik ve sayıda; Standart Penetrasyon Testi (SPT), Presiyometre Testi, Basınçlı Su Testi (BST) ve benzeri çalışmaları yapmak, uygun görülen sayı ve sıklıkta laboratuvar deneyleri için örselenmiş/örselenmemiş numuneleri almak, kuyu içine ölçüm ekipmanları (İnklinometre, Ekstansometre, Piyezometre v.b.) yerleştirmek amacıyla açılacaktır. Bu kapsamda yapılacak sondaj çalışmalarının denetlenebilirliğinin sağlanarak sağlıklı verilerin elde edilebilmesi amacıyla sondaj çalışmalarının gerçekleştirilme sürecinde uyulması gereken bazı kurallar belirlenmiştir. Bu kurallar dahilinde geçmiş yıllarda yapılan sondaj çalışmalarının tecrübe edilmesi neticesinde zaman içerisinde görülen aksaklıklar ve eksikliklerin giderilmesi amacıyla mevcut kurallarda değişiklikler gerekli görülmüştür.
Bu amaçla, kurumumuzda sondaj çalışmalarının aşağıda belirtilen hususlar doğrultusunda yürütülmesi gerekmektedir.
A) Sondaj Makinesi, Ekip ve Ekipman
A-1. Jeoteknik amaçlı temel sondaj makinesi asgari 100 m. derinlikte sondaj yapacak kapasitede, Motor Devir Sayısı >1000 devir/dakika ve Motor Torku >1000 Nm nitelikte olacaktır.
A-2. Jeoteknik amaçlı tünel sondaj makinesi 100 m.’den daha derin sondaj yapacak kapasitede, Motor Devir Sayısı >1400 devir/dakika ve Motor Torku >2000 Nm nitelikte olacaktır.
A-3. Jeoteknik amaçlı sondaj makinesi, işin özelliğine uygun her eğim ve doğrultuda çalışabilecek özellikte olacaktır.
A-4. İdarenin uygun göreceği GPS araç takip sistemi sondaj makinesine motoruna monte edilecektir. Sondaj makinesi takip sistemine ait kullanıcı adı ve şifre bilgileri FORM-A’ya yazılacaktır. Sistemin faal/çalışabilir olduğu FORM-A teslimi sırasında Kontrol Mühendisi ile birlikte kontrol edilecektir.
A-5. Sondaj makineleri için işin başlangıç tarihinden en fazla 6 (altı) ay öncesi tarihli “Sondaj Makinesi Periyodik Kontrol Formu” ve “makine üreticisi tarafından hazırlanmış teknik özellikleri gösteren “katalog/belge” FORM-A ekinde makinenin güncel fotoğrafları ile birlikte İdareye sunulacaktır.
A-6. Yerinde deneyler için (Basınçlı Su Testi, Presiyometre, Dilatometre, İnklinometre, vb) kullanılacak manometre, dijital gösterge, su saati, prob, vb gibi ölçüm cihazlarının kalibrasyon sertifikaları ve cihazların teknik özelliklerini içeren tanıtım katalogları FORM-A ekinde sunulacaktır.
A-7. Standart Penetrasyon Testi (SPT), sağlıklı değerlerin elde edilebilmesi için, otomatik sistemle yapılacaktır.
A-8. CPT probu için işin başlangıç tarihinden ez fazla 1 (bir) yıl öncesi tarihli “CPT Probu Kalibrasyon Sertifikası” FORM-A ekinde İdareye sunulacaktır.
A-9. Kullanılacak olan kesiciler, karotiyerler, tijler, muhafaza boruları ve diğer yardımcı ekipmanlar çalışma alanındaki zemin ve kaya türlerine uygun nitelikte ve Araştırma Mühendislik Hizmetleri Teknik Şartnamesinde belirtilen işin özelliğine uygun çap ve derinliklerde çalışabilecek kapasitede olacaktır. Jeolojik formasyonların özelliğine göre suyla temasta dağılabilen, ayrışmış-çok ayrışmış kaya birimlerin geçildiği yerlerde karot verimini arttırmak amacıyla çift tüplü veya üç tüplü karotiyerler kullanılacaktır.
A-10. Örselenmemiş numuneler minimum 76 mm dış çapında soğuk çekme çelikten TSE ve uluslararası standartlara uygun yapılmış ince cidarlı tüplerle veya gelişmiş (Shelby,Piston, Denison, ve benzeri) numune alıcılarla alınacaktır. Tüpler ince cidarlı, temiz ve minimum 70 cm. boyunda dikişsiz borudan imal edilmiş ve kesici uçlu olacaktır.
A-11. Sondaj çalışmaları, Özel Teknik Şartnamede belirtilen deneyime sahip İdarece uygun bulunan Sondaj Mühendisi tarafından yürütülecektir. Sondörler için “Sondaj Makinesi Kullanma Sertifikası” veya “Sondör Sertifikası” FORM-A ekinde İdareye sunulacaktır.
A-12. Sondaj çalışmaları başlamadan önce işin özelliğine göre yüklenici firma personel ve ekipman listesini FORM-A'ya göre İdareye sunacaktır.
A-13. Tüm personel için “İş Sağlığı ve Güvenliği Temel Eğitimi”, “Ağır ve Tehlikeli İşlerde Çalışabilir Sağlık Raporu” ve “SGK İşe Giriş Bildirgesi” fotokopileri FORM-A ekinde sunulacaktır.
B) İşin Yapılması Aşamasında Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar
B-1. Sondaj çalışmalarının proje iş programı süresinde yapılabilmesi için yeterli sayıda sondaj makine ve ekipmanı işyerinde bulundurulacaktır.
B-2. Yerinde deneyler (SPT, CPT, Presiyometre, Arazi Veyn ve benzeri), enstrümantasyon, yeraltı suyu ölçümleri, numune alma ve benzeri çalışmalar TS ENV 1997-3 "Jeoteknik Tasarım Bölüm-3 Arazi Deneyleri Yardımıyla Tasarım (Eurocode 7)", Örselenmiş ve Örselenmemiş Numune Alma Yöntemleri ise TS 1901 ölçütlerine uygun olarak yapılacaktır.
B-3. Yerinde deneyler, numune alma aralığı ve sondaj derinliği Araştırma Mühendislik Hizmetleri Teknik Şartnamesi’ndeki kriterlere göre yapılacaktır.
B-4. Sondaj logları Ek-1 de verilen formdaki bilgileri içerecek şekilde hazırlanacaktır. Sondaj logunun fotokopisi sondaj bitim tarihinden en geç 3 (üç) gün içinde kontrol mühendisine teslim edilecek, iş bitiminde tüm logların fotokopisi FORM-B ekinde topluca sunulacaktır.
B-5. Kaya/zemin ortamında yapılan tüm sondajlar karotlu (örselenmiş/örselenmemiş sürekli numune) olarak yapılacaktır. Kaya ortamlarda karot yüzdesi 70’in altındaki sondajlar kabul edilmeyecek, sondajlar yenilenecektir. Ayrıca karot yüzdesi şartını sağlamayan sondajlarda sondaj yenilenmesi kararını kontrol mühendisi teknik değerlendirme yaparak değiştirebilecektir.
B-6. Sondaj derinliği H < 50 m. olan tüm sondaj kuyularına, kuyu tabanından yukarıya doğru en az 3-4 metresi delikli olmak üzere çapı minimum 5 cm olan PVC boru yerleştirilecektir. Yeraltı su seviyesi ölçümleri sondajlar tamamlanana kadar gün aşırı yapılacaktır. YASS ölçüm tablosu iş bitiminde FORM-B ekinde sunulacaktır.
B-7. Sondajların kuyu ağızları 40x40x15 cm. boyutlarında betonlanarak, sondaj numarası yazılacak, kuyu ağzı gerekli ölçümler yapılacak şekilde kör tapa veya kilitli kapak ile kapatılacaktır. Yeraltı su seviyesinin sağlıklı ölçülebilmesi amacıyla kör tapa malzemesinin dayanıklı ve kilitli olacak şekilde yerleştirilmesi sağlanacaktır.
B-8. Alınan karot numuneleri usulüne uygun sandıklanacak, istiflenecek ve sondaj süresince hava şartlarından etkilenmeyecek şekilde korunacaktır. Sandık kapak içlerine “Proje Adı”, “Sondaj Numarası”, “Sandık Derinliği” ve “Sandık No / Toplam Sandık Sayısı (Örn. Sandık: 3/7)” bilgileri fotoğraf çekimi öncesi mutlaka yazılmalıdır. Sandık yan yüzüne “Sondaj No” ve “Sandık No / Toplam Sandık Sayısı” mutlaka yazılmalıdır. Karot fotoğrafları renkli, yüksek çözünürlükte, JPG formatında, dik açıda, uygun aydınlatma altında çekilmiş ve net olmalıdır. Fotoğraflarda renk ve ölçü skalası bulunmalı, numune yönü, manevra derinliği, SPT ve UD derinlikleri sandık içine yazılı olmalıdır.
B-9. Yüklenici firma sondaj sandıklarını kontrol mühendisinin uygun gördüğü yere taşıyarak istifleyecek, fotoğrafları ile birlikte İdareye teslim edecektir. Sandık istifleme işlemi sandıklar en fazla 10 (on) adet sandık üst üste gelecek ve devrilmeyecek şekilde yapılacaktır. Sandık istiflemesinde her istif sırası arasında en az bir sandık boyu kadar mesafe bırakılmalıdır. Karot sandığı teslim tutanağı FORM-B ekinde sunulacaktır. Kesin proje kabulü yapılıncaya kadar sondaj sandıkları teslim alan birim tarafından saklanacaktır.
B-10. Jeolojik-jeoteknik tanımlama için alınan örselenmiş/örselenmemiş zemin ve kaya karot numuneleri doğal koşullarını muhafaza edecek şekilde kavanoz, poşet torba, her iki ucu parafinlenmiş Shelby tüpü veya karot sandıklarına etiketlenerek konulacak, kontrol mühendisinin uygun gördüğü zaman ve sıklıkta ilgili laboratuvara nakledilecektir. Sondaj sonrası laboratuvara gönderilecek numuneler kontrol mühendisinin gözetiminde tutanakla kayıt altına alınacaktır. Bu tutanak FORM-B ekinde sunulacaktır.
B-11. Sondaj çalışmalarında yerinde yapılan deneylerden presiyometre deneyi, dilatometre deneyi, basınçlı su testi ve inklinometre deneyi’nin yapılış aşamaları ile sondaj takımının kuyudan çıkarılması video kaydına alınacaktır. Sondaj bitimiyle beraber kameranın 360 derecelik bir tur attırılarak elde edilen çevre görüntüsüyle video kaydı tamamlanacaktır.
C) Sondaj Çalışmalarını Başlatma Ve Sonlandırma Koşulları
C-1. Sondajın başlaması için Sondaj Ekip ve Ekipman Kontrolü “FORM-A” doldurulacaktır. Formdaki koşulların sağlandığı Bölge Müdürlüğü Araştırma ve Geliştirme Başmühendisliği kontrolü tarafından onaylandıktan sonra Genel Müdürlük kontrolüne bildirilmeden sondaj çalışmasına kesinlikle başlanmayacaktır.
C-2. Sondaj çalışmalarına sondaj iş programı onaylanmadan ve sondaj makinesi takip sistemi faal/çalışır durumda olmadan sondaj çalışmalarına kesinlikle başlanmayacaktır.
C-3. Sondaj çalışmaları Araştırma ve Geliştirme Başmühendisliği tarafından sürekli denetlenecektir. “FORM-A”daki koşulların değişmesi durumunda sondaj çalışmaları durdurulacak ve uygun yapılmayan sondajlar kabul edilmeyerek tekrar yaptırılacaktır.
C-4. Sondaj çalışmalarının bitiminde arazide tutulan ham sondaj log verilerinin Araştırma Mühendislik Hizmetleri Teknik Şartnamesine uygunluğu kontrol edilerek sondaj teslimi FORM B’ye göre sadece ilgili Bölge Müdürlüğü Araştırma ve Geliştirme Başmühendisliği kontrolünün imzası ile tutanak altına alınacaktır. Tamamlanan sondajların kot ve koordinat değerleri arazide tespit edilerek FORM-B/Ek’inde tablo olarak sunulacaktır. Ayrıca Onaylı Araştırma İş Programı raporunda önerilen ancak gerçekleştirilemeyen sondaj çalışmaları, sondajın yapılamama gerekçesine ait açıklaması ile birlikte FORM-B/Ek’inde yer alacaktır.
C-5. Kuyuların koordinatları proje koordinat sistemi ile uyumlu olmalıdır. Koordinat tespitinin ne tür bir cihaz ile yapıldığı tutanak içinde belirtilmelidir.
C-6. İş bitiminde tüm sondaj logları Kontrol Mühendisi ile birlikte karşılıklı imzalanacaktır. İmzalı logların fotokopisi FORM-B ekinde Kontrol Mühendisine teslim edilecektir.
C-7. Sondajların teslim alınması, numune alımı, korunması ve nakli ile yerinde deney kontrolü “FORM-B” ye göre yapılacaktır. “FORM-B” deki koşulları sağlamayan sondajlar kabul edilmeyecek, yenilenecektir.
C-8. FORM-A ve ekleri ile FORM-B ve ekleri ilgili Araştırma Raporunun ekinde mutlaka yer alacaktır.
C-9. Etüt, Proje ve Çevre Dairesi Başkanlığı dahilinde yer alan ihaleli işlerin dışında Yol Yapım Dairesi Başkanlığı, Sanat Yapıları Dairesi Başkanlığı, İşletmeler Dairesi Başkanlığı uhdesinde yapılan işler ve münferit olarak gerçekleştirilen köprü, viyadük, tünel, heyelan, malzeme ocakları vb. unsurların yer aldığı tüm karayolu çalışmalarında yapılan sondaj işlerinde “Sondaj İşe Başlama” ve “Sondaj İşi Teslim Alma” tutanakları hazırlanarak söz konusu işe ait raporlara eklenip İdareye sunulacak ve sondaj çalışmaları başlarken sosyal medya grupları kurularak yapılan işle ilgili Bölge Müdürlüğü ve Genel Müdürlükte sorumlu Kontrol Mühendisleri gruba dahil edilip sondaj çalışmalarına ait verilerin anlık takibi yapılacaktır.
Bu genelgenin yayımı tarihi itibariyle 15/08/2011 tarihli ve 2011/24 sayılı İç Genelge yürürlükten kaldırılmıştır.
Sondaj çalışmalarının ilgili açıklamalar doğrultusunda hassasiyetle yürütülmesini önemle rica ederim.
EKLER:
1. Sondaj logu örneği (1 sayfa)
2. FORM-A (1 sayfa)
3. FORM-B (2 sayfa)
