EN
TR
BİRİNCİ KISIM
Mükellefiyet
BİRİNCİ BÖLÜM
Verginin mevzuu
Mevzu
Gerçek kişilerin gelirleri (Gelir Vergisi) ne tabidir. Gelir, bir gerçek kişinin bir takvim yılı içinde elde ettiği kazanç ve iratların sâfi tutarıdır.
Gelirin unsurları
Gelire giren kazanç ve iratlar şunlardır:
1. Ticari kazançlar;
2. Ücretler;
3. Serbest meslek kazançları;
4. Gayrimenkul sermaye iratları;
5. Menkul sermaye iratları;
6. Sair kazanç ve iratlar.
Bu kanunda aksine hüküm olmadıkça, yukarda yazılı kazanç ve iratlar gelirin tesbitinde gerçek ve sâfi miktarları ile nazara alınır.
İKİNCİ BÖLÜM
Tam mükellefiyet
Mükellefler
Aşağıda yazılı gerçek kişiler Türkiye içinde ve dışında elde ettikleri kazanç ve iratların tamamı üzerinden vergilendirilirler;
1. Türkiye’de yerleşmiş olanlar;
2. Resmî daire ve müesseselere veya merkezi Türkiye’de bulunan teşebbüslere bağlı olup işleri dolayısiyle yabancı memleketlerde ikamet eden ve bulundukları memleketlerde benzeri bir vergiye tabi olmıyan Türk vatandaşları.
Türkiye'de yerleşme
Aşağıda yazılı kimseler Türkiye'de yerleşmiş sayılır;
1. İkametgâhı Türkiye’de bulunanlar (İkametgâh, Kanunu Medeninin 19 uncu ve mütaakıp maddelerinde yazılı olan yerlerdir);
2. Bir takvim yılı içinde Türkiye’de devamlı olarak altı aydan fazla ikamet edenler (geçici ayrılmalar Türkiye'de ikamet süresini kesmez).
Yerleşme sayılmıyan haller
Aşağıda yazılı yabancılar memlekette altı aydan fazla kalsalar dahi, Türkiye’de yerleşmiş sayılmazlar;
1. Belli ve geçici görev veya iş için Türkiye’ye gelen iş, ilim ve fen adamları, uzmanlar, memurlar, basın ve yayın muhabirleri ve durumları bunlara benziyen diğer kimselerle tahsil veya tedavi veya istirahat veya seyahat maksadiyle gelenler;
2. Tutukluk, hükümlülük veya hastalık gibi elde olmıyan sebeplerle Türkiye’de alıkonulmuş veya kalmış alanlar.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
Dar mükellefiyet
Mükellefler ve mevzu
Türkiye’de yerleşmiş olmıyan gerçek kişiler, sadece Türkiye’de elde ettikleri kazanç ve iratlar üzerinden vergilendirilirler. Şu kadar ki, mevduat faizleri ile menkul kıymet satışından doğan kazançlar Türkiye'de elde edilmiş olsa dahi, bunlar vergi mevzuuna alınmaz.
Kazanç veya iradın Türkiye’de elde edilmesi
Dar mükellefiyete tabi kimseler bakımından kazanç ve iradın Türkiye'de elde edildiği aşağıdaki şartlara göre tâyin olunur:
1. Ticari kazançlarda: Kazanç sahibinin Türkiye'de sabit bir iş yeri bulunması veya daimî bir temsilci bulundurması ve kazancın bu yerlerde veya bu temsilciler vasıtasiyle yapılan işlerden doğması (Bu şartları haiz olsalar dahi, iş merkezi Türkiye'de bulunmıyanlardan ihraç edilmek üzere Türkiye’de satın aldıkları veya imâl ettikleri malları Türkiye’de veya Türkiye’den satmaksızın yabancı memleketlere gönderenlerin bu işten doğan kazançları Türkiye'de elde edilmiş sayılmaz. İş merkezinden maksat, iş bakımından muamelelerin bilfiil toplandığı ve idare edildiği merkezdir.)
2. Ücretlerde:
a) Hizmetin Türkiye'de ifa edilmiş veya edilmekte olması ve Türkiye’de değerlendirilmesi;
b) Türkiye’de kâin müesseselerin idare meclisi başkanı ve üyelerine, denetçilerine, tasfiye memurlarına ait hakkı huzur, aldat, ikramiye, temettü hissesi ve benzerlerinin Türkiye’de değerlendirilmesi;
3. Serbest meslek kazançlarında: Serbest meslek faaliyetlerinin Türkiye’de İcra edilmesi ve Türkiye’de değerlendirilmesi;
4. Gayrimenkul sermaye iratlarında; Gayrimenkulun Türkiye'de bulunması veya bu mahiyetteki hakların Türkiye’de kullanılması;
5. Menkul sermaye iratlarında: Sermayenin Türkiye’de yatırılmış olması;
6. Sair kazanç ve iratlarda; Bu kazanç veya iratları doğuran işin veya muamelenin Türkiye’de ifa edilmesi ve Türkiye’de değerlendirilmesi.
Bu maddenin 2 nci, 3 üncü ve 6 ncı bentlerinde sözü edilen değerlendirmeden maksat, istihkakların Türkiye’de tahakkuk ettirilerek ödenmesi veyahut yabancı memleketlerde ödenip de Türkiye'deki bir müessesenin giderlerine intikal ettirilmesi veya kârından ayrılmasıdır.
Sabit iş yeri
7 nci maddenin 1 numaralı fıkrasında yazılı sabit iş yeri, Vergi Usul Kanununun hükümlerine göre tâyin edilir.
Daimi temsilci
Aynı maddede yazılı daimî temsilci, bir hizmet akdi veya ticari vekâlet ile temsil edilene bağlı olup onun nam ve hesabına süreli veya mütaaddit ticari muameleler ifasına yetkili bulunan kimsedir.
Aşağıda yazılı kimseler, başkaca şartlar aranmaksızın, temsil edilenin daimî temsilcisi sayılırlar:
1. Ticaret Kanununa göre tüccar memuru ve temsilci durumunda bulunanlar;
2. Giderleri devamlı olarak kısmen veya tamamen temsil edilen tarafından ödenenler
3. Mağaza veya depolarında temsil edilen müessese hesabına konsinyasiyon suretiyle satmak üzere devamlı olarak mal bulunduranlar.
Bir kimsenin birkaç kişiyi aynı zamanda temsil etmesi, daimî temsilcilik vasfını değiştirmez.
İKİNCİ KISIM
Muafiyetler ve istisnalar
BİRİNCİ BÖLÜM
Esnaf muaflığı
Vergiden muaf esnaf
Esnaf gelir vergisinden muaftır.
Bir kimsenin bu vergi karşısında esnaf olup olmadığı, 10 uncu ve 11 inci maddelerde yazılı genel ve özel şartlara göre tâyin olunur. Bu şartlardan her hangi birim haiz olmıyanlar, esnaf muaflığından faydalanamazlar.
Aynı işte ortak olarak çalışanlar hakkında 10 uncu maddede yazılı iş yeri kirası ile 11 inci maddede yazılı iş hacmi ölçüleri toplu olarak uygulanır; diğer şartlar ortaklardan her birinde ayrı ayrı aranır.
Esnaf muaflığının genel şartları
Esnaf muaflığının genel şartları şunlardır:
1. Kendi işinde bilfiil çalışmak veya bulunmak (işinde yardımcı, işçi ve çırak kullanmak; seyahat, hastalık, ihtiyarlık, askerlik, tutukluk ve hükümlülük gibi zaruri ayrılmalar dolayısiyle geçici olarak bilfiil işinin başında bulunmamak bu şartı bozmaz. Ölüm halinde, iş sahibinin dul eşi veya küçük çocukları namına işe devam olunduğu takdirde, bunların bilfiil iş başında bulunup bulunmamalarına bakılmaz.);
2. İş yerlerinin yıllık kira tutarı 720 lirayı aşmamak.
(Kira gayrisâfi irattan aşağı olamaz. İş yerinin, iş sahibine ait bulunması veya bedelsiz olarak kullanılması hallerinde kira yerine gayrisâfi irat esas tutulur).
3. Ayrıca ticari kazancı dolayısiyle gelir vergisine tabi olmamak;
2 ve 3 numaralı fıkraların hükümleri takvim yılı başındaki ve yeniden işe başlıyanlar için işe başlama tarihindeki duruma göre uygulanır.
Esnaf muaflığının özel şartları
Esnaf muaflığının işin nevi ve mahiyetine göre değişen özel şartları şunlardır:
I - Küçük ticaret işlerinde:
1. Toptancı olmamak (Müstahsıldan, tüccardan, kurum) ardan satın aldıkları veya ithal eyledikleri mahsullerle emtiayı tüccara, esnafa, kurumlara ve kamu idare ve müesseselerine satanlar veya ihraç edenler toptancıdır. Müstahsıldan satın aldıkları malları satanlardan bir takvim yılı içindeki satışlarının tutarı 30 000 lirayı aşmıyanlar toptancı sayılmaz.
2. Perakendecilerde: Tüccardan, kurumlardan bir takvim yılında satın aldıkları veya ithal ettikleri emtianın tutarı 60 000 lirayı aşmamak (perakendeciler doğrudan doğruya müstehlike satış yapanlardır. Bunların yıllık tutarı 30 000 lirayı aşmamak üzere tüccara, esnafa, kurumlara, kamu idare ve müesseselerine toptan satış yapmaları perakendecilik vasıflarım değiştirmez.);
II - Küçük sanat ve inşaat işlerinde:
1. Satın alınan iptidai madde ve yardımcı malzemenin yıllık tutarı 40 000 lirayı aşmamak;
2. Gelir vergisine tabi tüccara, kurumlara ve kamu idare ve müesseselerine ücretle yapılan işler karşılığında bir takvim yılı içinde alınan ücretlerin tutan 20 000 lirayı aşmamak;
3. Hem kendi hesabına inşaat ve imalât hem de 2 numaralı fıkrada yazılı olanlara ücretle iş yapılması halinde, bir takvim yılı içinde alınan ücretlerin iki katı ile sayın alınan iptidai madde ve yardımcı malzeme tutarının toplamı 40 000 lirayı aşmamak;
III - Ulaştırma işlerinde:
1. a) Kara ulaştırmalarında: İş sahibinin 3 taneden fazla otomobil veya kamyon veya otomobil ve kamyonu veya 10 dan fazla arabası olmamak;
b) Su üzerindeki ulaştırmalarda: İş sahibinin işlettiği ulaştırma veya cer vasıtalarının rüsum tonilâto tutarı 300 tondan fazla olmamak;
2. Tüccara, kurumlara ve kamu idare ve müesseselerine yapılan hizmetler karşılığında bir takvim yılı içinde alınan bedellerin tutarı 40 000 lirayı aşmamak;
IV - Tavassut işlerinde:
Tavassut işlerinde bir takvim yılı içinde alınan ücretlerin tutan 5 000 lirayı aşmamak;
V - Küçük maden işletmeleri ile taş ve kireç ocaklarında, tuğla harmanlarında, kum ve çakıl istihsal işlerinde: Bir takvim yılı içindeki satışların tutarı 60 000 lirayı aşmamak.
Özel şartları gösterilmeyen işler
Esnaf muaflığının özel şartları gösterilmiyen işlerle uğraşanlar, yalnız onuncu maddede yazılı genel şartlara göre esnaf muaflığından faydalanırlar.
Esnaf muaflığı şartlarını takvim yılı içinde kaybedenler
10 uncu maddede yazılı genel şartlardan herhangi birini takvim yılı içinde kaybedenlerin esnaf muaflığı ertesi takvim yılı başında kalkar.
11 inci maddede yazılı şartlardan her hangi birini takvim yılı içinde kaybedenlerin muaflığı o takvim yılı başından itibaren kalkmış olur. Şu kadar ki, 11 inci maddede yazılı alım, satım ve ücret hadleriyle diğer ölçülerde vukua gelen fazlalıklar yüzde elli nispetini aşmıyorsa muaflık yıl sonuna kadar devam eder.
Bu suretle yıl içinde mükellefiyete girenler muaflık şartlarının kalktığı tarihten itibaren Vergi Usul Kanunundaki esaslara göre keyfiyeti vergi dairesine bildirmeye ve defter tutmaya ve buna ilişkin ödevleri yerine getirmeye mecburdurlar. Bu mükellefler muaflık dönemine ait kazançlarını elde bulunan vesikalara müsteniden tesbit, buna imkân bulamadıkları takdirde tahmin ederler.
Vergi incelemeleri sırasında muaflık dönemine taallûk eden muamelelerden dolayı matrah farkı tesbit edilirse, bu farklara ait vergi cezasız alınır.
Esnaf muaflığı şartlarını haiz olanlardan muaflıktan faydalanmak istemediklerini yazı ile bildirenler taleplerini takip eden takvim yılı başından, yeni işe başlıyanlar işe başlama tarihinden itibaren gelir vergisine tabi tutulur.
Esnaf muaflığının hududu
Esnaf muaflığı, yalnız bu bölümdeki şartlara göre esnaflığa giren ticaret ve sanat işlerinden elde edilen kazançlara münhasırdır. Bu muaflıktan faydalananlar, varsa, diğer kazanç ve iratları üzerinden genel hükümlere göre vergiye tabi olurlar.
Esnaf muaflığı kollektif ve komandit şirketlerin ortaklarına ve ikrazat işleriyle uğraşanlara şâmil değildir.
İKİNCİ BÖLÜM
Diğer muaflıklar
Diplomat muaflığı
Yabancı Devletlerin Türkiye'de bulunan elçi, maslahatgüzar ve konsolosları (fahrî konsoloslar hariç) ile elçilik ve konsolosluklara mensup olan ve o memleketin uyrukluğunda bulunan memurları Türkiye'de resmî bir göreve memur edilenler bu sıfatlarından dolayı ve karşılıklı olmak şartiyle gelir vergisinden muaftırlar.
Bu muaflığın menkul sermaye iradı üzerinden tevkif suretiyle alınan vergiye şümulü yoktur.
Ücret istisnası
Yabancı elçilik ve konsoloslukların 15 inci maddeye girmeyen memur ve hizmetlilerinin yalnız bu işlerinden dolayı aldıkları ücretler karşılıklı olmak şartiyle gelir vergisinden istisna edilir.
Göçmen ve mülteci muaflığı
İskân Kanunu hükümlerine göre göçmen ve mülteci sayılanlarla yerleştirilenlerin, mezkûr kanunda kazanç vergisi muaflığı için konulan kayıt, şart ve sürelerle bir takvim yılı içinde elde ettikleri kazanç ve iratların 6 000 lirası gelir vergisinden müstesnadır.
Bu istisnanın menkul sermaye iradı üzerinden alınacak verginin tevkif yoliyle kesilen kısmına şümulü yoktur.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
Kazançlarda İstisnalar
Telif kazançları istisnası
Müellif, mütercim, heykeltraş, ressam ve bestekârların kitap, resim, heykel ve nota halindeki eserlerinden bir takvim yılında elde ettikleri kazançların 5 000 lirası gelir vergisinden müstesnadır.
(Yazılı eserlerin tefrika halinde satılması; temsil, icra, teşhir gibi suretlerle değerlendirilmesi karşılığında alınan bedel ve ücretler istisnaya dâhildir.)
Tarım kazançları istisnası
Tarım faaliyetinden, elde edilen kazançlar gelir vergisinden müstesnadır.
Tarım faaliyeti arazide ekim, dikim, bakım ve yetiştirme yollariyle nebat, orman, hayvan ve hayvan mahsulleri istihsalini, yetiştiricileri tarafından muhafazasını, taşınmasını ve bunların dükkân ve mağaza açılmaksızın satılmasını ifade eder.
Tarım mahsullerinin, değerlendirilmesi maksadiyle sınai bir müessese ehemmiyet ve genişliğinde olmamak şartiyle ve tarım istihsaline müteferri olarak, işlenmesi ve bunların bu suretle veya başka yerlerde veya başka sinai müesseselerde işletildikten sonra yetiştiricileri tarafından dükkân ve mağaza açılmaksızın satılması da tarım faaliyetine girer.
(Yetiştiricilerin tarım faaliyetiyle ilgili alım, satım işlerinin tedviri için açtıkları yazıhaneler dükkân ve mağaza sayılmaz.)
Tarım mahsullerinin yetiştiricileri tarafından dükkân, mağaza veya sinai bir müessese açılmak suretiyle satılması halinde mahsullerin bu yerlere gelinciye kadar geçirdikleri safhalar tarım faaliyet sahasında kalır.
Çiftçiye ait her türlü istihsal vasıtalarının başka çiftçilerin tarım istihsal işlerinde ücretle çalıştırılması da tarım faaliyetlerinden sayılır.
Avcılık ve balıkçılık kazançları istisnası
Kara ve su avcılığı işlerinden doğan kazançlar, tarım kazancı istisnasına alt şartlara göre, gelir vergisinden müstesnadır.
Maden suları kazançları istisnası
927 sayılı kanunun 1 inci maddesine göre verilen sıcak ve soğuk maden suları imtiyazının işletilmesinden elde edilen kazançlar, ihaleyi takibeden yıldan başlıyarak beş yıl süre ile, gelir vergisinden müstesnadır.
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
Sermaye iratlarında istisnalar
Gayrimenkuller ve haklar
Gayrimenkullerin ve hakların kiralanmasından elde edilen ve bir takvim yılında toplamı 2 500 lirayı aşmayan kiralarla bir takvim yılı içinde toplamı 10 000 lirayı aşmayan kiraların 2 500 lirası gelir vergisinden müstesnadır.
Bu istisnanın Vergi Usul Kanununa göre defter tutmak mecburiyetinde olan gelir vergisi mükellefleri ile gelirleri bunlar tarafından bildirilecek olan kimselerin iratlarına şümulü yoktur.
Menkul kıymetler ve mevduat
Aşağıda yazılı menkul sermaye iratları gelir vergisinden müstesnadır:
1. Özel kanunları veya Devletle akdedilmiş mukavelelerle her türlü vergiden istisna edilmiş olan menkul kıymetlerin faiz, temettü ve ikramiyeleri;
2. Mevduat ve özel alacaklar karşılığında bir takvim yılında alınan faizlerin 200 lirası (Muhtelif müesseselerden veya bir müessesenin muhtelif şube veya ajanslarından alınan mevduat faizlerinde bu had her müessese veya her müessesenin muhtelif şube ve ajansları için ayrı ayrı nazara alınır).
BEŞİNCİ BÖLÜM
Müteferrik istisnalar
Ücretlerde
Aşağıda yazılı ücretler gelir vergisinden istisna edilmiştir:
1. İki gözü kör veya dilsiz veya meflûç veya el veya ayaklarından ikisinden veya birinden mahrum veya el veya ayaklarından birini veya ikisini kullanamayacak derecede sakat bulunan hizmet erbabının ücretleriyle yukarda yazılı şeklilerde veya çalışamayacak derecede mâlûl olanların mâlûllük, emekli, dul ve yetim aylıkları; (sakatlığın ve mâlûllüğün heyeti sıhhiye raporu ile tevsiki şarttır.)
2. Kazancı gelir vergisinden müstesna olan tarım işlerinde bilfiil çalışan işçilerin ücretleri;
3. Kazancı gelir vergisinden müstesna olan kira ve su avcılığı işlerinde bilfiil çalışan işçilerin ücretleri;
4. Toprakaltı işletmesi halinde bulunan madenlerde cevher istihsali ve bununla ilgili diğer bütün işlerde çalışan işçilerin yeraltında çalıştıkları zamanlara ait ücretleri;
5. Esnaf muaflığından faydalananlar yanında çalışan ve 18 yaşını doldurmamış veya 60 yaşını doldurmuş olan hizmet erbabının ve iş sahibinin eşinin ücretleri:
6. Hizmetçilerin ücretleri (hizmetçiler özel fertler tarafından evlerde, bahçelerde, apartmanlarda ve ticaret mahalli olmayan sair yerlerde orta hizmetçiliği, uşaklık, sütninelik, dadılık, mürebbiyelik, bahçıvanlık, kapıcılık gibi özel hizmetlerde çalıştırılanlardır):
7. Sanat okulları ile bu mahiyetteki enstitülerde, ceza ve ıslah evlerinde, darülacezelerin atelyelerinde çalışan öğrencilere, hükümlü ve tutuklara ve düşkünlere verilen ücretler;
8. Hizmet erbabına iş yerinde bedava yemek vermek suretiyle sağlanan menfaatler (bu yemeklerin işveren tarafından hazırlatılması şartiyle);
9. Genel olarak maden işletmelerinde ve fabrikalarda çalışan işçilere ve özel kanunlarına göre barındırılması gereken memurlarla müstahdemlere konut tedariki ve bunların aydınlatılması, ısıtılması ve suyunun temini suretiyle sağlanan menfaatler;
10. Hizmet erbabının toplu olarak iş yerlerine gidip gelmelerini sağlamak maksadıyla işverenler tarafından yapılan taşıma giderleri.
Gider karşılıklarında
Gider karşılığı olarak yapılan aşağıda yazılı ödemeler gelir vergisinden istisna edilmiştir:
1. Kamu idareleri ve müesseseleri ve 3659 sayılı kanuna tabi müesseseler ve kamu menfaatlerine yararlı demekler tarafından verilen harcırahlar ve zaruri yol giderleri (gündelikler dâhil);
2. Yukardaki fıkrada sayılanların dışında kalan müesseseler tarafından idare meclisi başkan ve üyeleri ile denetçilere, tasfiye memurlarına ve hizmet erbabına verilen gerçek yol giderlerinin tamamı ile yemek ve yatmak giderlerine karşılık olmak üzere verilen gündelikler (bu gündelikler aynı aylık seviyesindeki Devlet memurlarına verilen gündeliklerden fazla ise veya Devletçe verilen gündeliklerin en yüksek haddini aşarsa, aradaki fark ücret olarak vergiye tabi tutulur.);
3. Kazai veya idari kararlara dayanarak tanıklara ve bilirkişilere verilen ücretler;
4. Kamu idareleri ve müesseseleri ve 3659 sayılı kanuna tabi müesseseler ve kamu menfaatlerine yararlı demekler tarafından ödenen konut bedelleri ve geçici tazminatlarla özel kanunlarına göre verilen yakıt bedelleri;
5. Özel kanunlarla kurulan komisyonların memur olmıyan üyelerine bu görevleri dolayısiyle yapılan ödemeler.
Tazminat ve yardımlarda
Aşağıda yazılı tazminat ve yardımlar gelir vergisinden müstesnadır;
1. Ölüm, sakatlık, hastalık ve işsizlik sebepleriyle verilen tazminat ve yapılan yardımlar;
2. Muhtaç olanlara belli bir süre için veya hayat kaydiyle yapılan yardımlar (Asker ailelerine yapılan yardımlarla hayır derneklerinin ve yardım sandıklarının yardımları mutlak olarak bu istisnaya girerler.);
3. Kamu idareleri ve müesseseleri ve 3659 sayılı kanuna tabi müesseseler ve kamu menfaatlerine yararlı derneklerden veya kanunla kurulan emekli sandıklarından (veya bu mahiyetteki kurululardan) kendilerine zat aylığı bağlananlara aylık dışında verilen emekli, dul, yetim ve evlenme ikramiyeleri veya iade olunan mevduatı ve kanunları gereğince hizmet sürelerini doldurmamış bulunanlarla bunların dul ve yetimlerine aylık yerine toptan ödenen tazminatlar;
4. Hizmet erbabına ödenen çocuk zamları (bu zamlar Devletçe verilen miktarları aştığı takdirde, fazlası vergiye tabi tutulur.);
5. Evlenme ve doğum münasebetiyle hizmet erbabına yapılan yardımlar (bu istisna hizmet erbabının iki aylığına veya buna tekabül eden gündeliklerinin tutarına kadar olan yardım kısmına uygulanır);
6. Sosyal sigorta kurumlan tarafından sigortalılara yapılan ödemeler;
7. İşten çıkma tazminatı (İşten çıkan veya çıkarılanlara verilen tazminatlardır. Şu kadar ki, bu suretle verilen tazminatın miktarı işten çıkan veya çıkarılanın 12 aylığını aştığı takdirde fazlası ücret olarak vergiye tabi tutulur. Hizmet ifa edilmeksizin ödenen ücretler tazminat sayılmaz);
8. Genel olarak nafakalar;
9. Yardım sandıkları tarafından statüleri gereğince kendi üyelerine ölüm, sakatlık, hastalık, doğum, evlenme gibi sebeplerle yapılan yardımlar ile üyelerinin geri verilen mevduatı.
Vatan hizmetleri yardımlarında
Aşağıda yazılı vatan hizmetleri yardımları gelir vergisinden müstesnadır:
1. Askerî mâlûllere verilen terfih zamları;
2. Harb malûllerine tefviz edilen arazinin değeri;
3. Harb malûllerine ve şehit yetimlerine verilen tekel beyiyeleri;
4. Şehit yetimlerine verilen paralar (Harb, eşkıya müsademesi, sanıkların takibi, manevra, talim ve tatbikat esnasında görev başında veya görevden doğma sebeplerle ölenlerin yetimlerine yapılan yardımlar bu istisnaya dâhildir);
5. Vatani hizmetler tertibinden bağlanan aylıklar.
Teçhizat ve tayın bedellerinde
Aşağıda yazılı teçhizat ve tayın bedelleri gelir vergisinden müstesnadır:
1. Özel kanunlara dayanarak verilen yemek ve hayvan yem bedelleri veya bu mahiyette yapılan ödemeler;
2. Demirbaş olarak verilen giyim eşyası (Resmi ve özel daire ve müesseselerce hizmet erbabına işin icabı olarak verilen ve bunların işten ayrılmaları halinde geri alınan giyim eşyası);
3. Tahsilde bulunanlar için yapılan giyim giderleri.
Tahsil ve tatbikat ödemelerinde
Tahsil ve tatbikat giderleri karşılığı olarak yapılan aşağıda yazılı ödemeler gelir vergisinden istisna edilmiştir:
1. Resmî ve özel müesseseler ve şahıslar hesabına yabancı memleketlerde tahsilde veya stajda bulunan öğrenci ve memurlara gider karşılığı olarak verilen paralar (özel müesseseler tarafından yapılan ödemeler, benzeri Devlet öğrenci ve memurlarına verilen miktardan fazla olduğu takdirde, aradaki fark ücret olarak vergiye tabi tutulur). (Asli görev veya memuriyet dolayısiyle alınan ücretler bu istisnaya dâhil değildir);
2. Resmi ve özel müesseseler ve şahıslar hesabına Türkiye’de tahsilde bulunan öğrenciye iaşe, ibate ve tahsil gideri olarak ödenen paralar;
3. Öğrencilere tatbikat dolayısiyle verilen paralar.
Teşvik ikramiye ve mükâfatları
Teşvik gayesiyle verilen aşağıda yazılı ikramiye ve mükâfatlar gelir vergisinden müstesnadır:
1. İlim ve fenni, güzel sanatları, tarımı, hayvan yetiştirilmesini ve memleket bakımından faydalı olan diğer işleri ve faaliyetleri teşvik maksadiyle verilen ikramiyeler ve mükâfatlar;
2. Subay ve erlere uçuş, dalış gibi hizmetleri dolayısiyle verilen gündelikler, ikramiyeler ve zamlar;
3. Spor müsabakalarına iştirak edenlere verilen ikramiye ve mükâfatlar;
4. Spor kulüplerinin kendi mensuplarına gider karşılığı olmak üzere yaptıkları ödemeler ve maç hakemlerine verilen paralar.
Sergi ve panayır istisnası
Dar mükellefiyete tabi olanların:
1. Hükümetin müsaadesiyle açılan sergi ve panayırlarda yaptıkları ticari faaliyetlerden elde ettikleri kazançlar (Türkiye’de başkaca iş yeri veya daimî temsilcileri bulunmamak şartiyle);
2. Bu sergi ve panayırlarda yaptıkları serbest meslek faaliyetlerinden elde ettikleri kazançlar;
Gelir vergisinden müstesnadır.
ALTINCI BÖLÜM
En Az Geçim İçin İndirim
İndirim hadleri
Aşağıda yazılı hadleri aşmıyan gelirler vergiye tabi tutulmaz;
I. Grup - Bekâr mükellefler: Günde 1,5 lira, ayda 45 lira, yılda 540 lira;
II. Grup - Çocuksuz evli mükellefler: Günde 2,5 lira, ayıda 75 lira, yılda 900 lira;
III. Grup - Bir veya iki çocuklu evli mükellefler: Günde 3 lira, ayda 90 lira, yılda 1080 lira;
IV. Grup - Üç veya dört çocuklu evli mükellefler: Günde 3,5 lira, ayda 105 lira, yılda 1260 lira;
V. Grup - Dörtten fazla çocuklu evli mükellefler; Günde 4 lira, ayda 120 lira, yılda 1 440 lira;
(Haftalık ücretlerde yedi gün üzerinden indirim yapılır.)
Ana ve babasını kaybetmiş torunlardan mükellefle birlikte oturan ve gelir vergisine tabi geliri bulunmıyanlar bu maddenin uygulanmasında öz çocuklar gibi hesaba katılır.
Vergiye tabi gelirler yukarda yazılı hadleri aştığı takdirde gelirin bu kısımları matraha alınmaz.
Medeni hal esası
32 nci maddede yazılı indirim hadlerinin tâyininde mükellefin, gelirin elde edildiği takvim yılı başındaki medeni hali ve aile durumu esastır.
Şu kadar ki, takvim yılı içinde bu durumda mükellef lehine vukua gelen değişiklikler ayrıca nazara alınır.
En az geçim indiriminin uygulanmasında her ne suretle olursa olsun evlilik bağı kalkmış olanlardan;
1. Çocuğu olmıyanlar I inci grupa;
2. Bir çocuğu olanlar II nci grupa;
3. İki veya üç çocuğu olanlar III üncü grupa;
4. Dört veya beş çocuğu olanlar IV üncü grupa;
5. Beşten fazla çocuğu olanlar V inci grupa girerler.
İkisi de mükellef olan boşanmış eşlerden her biri hakkında yukarki esaslar, nafakasını sağladıkları çocuk sayısına göre uygulanır.
Çocuk tâbiri
Yukarki maddelerde sözü edilen çocuk tâbiri, mükellefle birlikte oturan veya mükellef tarafından, bakılan (nafaka verilmek suretiyle bakılanlar dâhil) 18 yaşını veya tahsilde olup 25 yaşını doldurmamış evlâtları (evlât edinilenler dâhil) ifade eder.
Daimî mâlûliyete duçar olduğu resmi bir hastanenin heyeti sıhhıyesi raporiyle tevsik olunan muhtaç evlâtlar hakkında yaş haddine bakılmaz.
Aile reisi esası
İndirim yalnız aile reisi sıfatiyle vergiye tabi tutulan mükellefler hakkında uygulanır.
Vergi karnesi esası
İndirimden faydalanmak istiyenler, Vergi Usul Kanununun esaslarına göre vergi karnesi almak ve bunu saklamak zorundadırlar.
Vergi Usul Kanunu ile karne almaktan muaf tutulmuş olanlardan karne aranmaz.
İndirimin uygulanmıyacağı gelirler
Muhtelif yerlerden ücret alan hizmet erbabı için, indirim bunlardan yalnız en yüksek olanına uygulanır. Hizmet erbabının vergi karnesi varsa, indirimin uygulanacağı ücret bu karneyi muhafaza eden işverenden aldığı ücrettir.
En az geçim için indirim, dar mükellefiyete tabi kimselere şâmil değildir.
ÜÇÜNCÜ KISIM
Gelir unsurlarının tesbiti
BİRİNCİ BÖLÜM
Ticari kazanç
Ticarî kazancın tarifi
Her türlü ticari ve sınai faaliyetlerden doğan kazançlar ticari kazançtır.
Maden ve taşocaklarının işletilmesinden ve coberlık işinden elde edilen kazançlar da ticari kazanç sayılır.
Kolektif şirketlerde ortakların, âdi ve eshamlı komandit şirketlerde komanditelerin şirket kârından aldıkları hisseler, şahsi ticari kazanç hükmündedir.
Ticari kazanç, Vergi Usul Kanununun hükümlerine ve bilânço veya işletme hesabı esaslarına göre tesbit olunur.
Bilanço esasında ticari kazancın tesbiti
Bilânço esasına göre ticari kazanç, teşebbüsteki öz sermayenin hesap dönemi sonunda ve başındaki değerleri arasındaki müspet farktır. Bu dönem zarfında sahip veya sahiplerce:
1. İşletmeye ilâve olunan değerler bu farktan indirilir;
2. İşletmeden çekilen değerler ise farka ilâve olunur.
Ticari kazancın bu suretle tesbit edilmesi sırasında, Vergi Usul Kanununun değerlemeye ait hükümleri ile bu kanunun 41 ve 42 nci maddeleri hükümlerine uyulur.
İratları vergiden müstesna menkul kıymetler bilânçoya dâhil bulunduğu takdirde, bunların iradı ticari kazançtan indirilir.
İşletme hesabı esasında ticari kazancın tesbiti
İşletme hesabı esasına göre ticari kazanç, bir hesap dönemi içinde elde edilen hasılat ile giderler arasındaki müspet farktır.
Emtia alım ve satımı ile uğraşanlarda ticari kazancın bulunması için hesap dönemi sonundaki emtia mevcudunun değeri hasılata, dönem başındaki emtia mevcudunun değeri ise giderlere ilâve olunur.
Ticari kazancın bu suretle tesbit edilmesi sırasında Vergi Usul Kanununun değerlemeye alt hükümleri ile bu kanunun 41 ve 42 nci maddeleri hükümlerine uyulur.
Sâfi kazanç
Sâfi kazancın tesbit edilmesi için, aşağıdaki giderlerin indirilmesi kabul edilir:
1. Ticari kazancın elde edilmesi ve idame ettirilmesi için yapılan genel giderler;
2. Hizmetli ve işçilerin iş yerinde veya iş yerinin müştemilâtında iaşe ve ibate giderleri, tedavi ve ilâç giderleri, sigorta primleri ve emekli aidatı (Bu primlerin ve aidatın istirdat edilmemek üzere Türkiye’de kâin sigorta şirketlerine veya emekli ve yardım sandıklarına ödenmiş olması ve emekli ve yardım sandıklarının tüzelkişiliği haiz bulunmaları şartiyle), 28 inci maddede yazılı giyim giderleri;
3. İşle ilgili olmak şartiyle, mukavelenameye veya ilâma veya kanun emrine istinaden ödenen zarar, ziyan ve tazminatlar;
4. İşle ilgili ve yapılan işin ehemmiyeti ve genişliği ile mütenasip seyahat ve ikamet giderleri (seyahat maksadının gerektirdiği süreye maksur olmak şartiyle);
5. İşte kullanılan taşıtların giderleri;
6. İşletme ile ilgili olmak şartiyle: Bina, arazi, muamele, istihlâk vergileri, damga ve belediye resimleri, harçlar ve kaydiyeler gibi aynî vergi, resim ve harçlar;
7. Vergi Usul Kanununun hükümlerine göre ayrılan amortismanlar (işletmede kullanılan ve değeri elli liraya kadar olan aletler ve demirbaşlar amortismana tabi tutulmıyarak doğrudan doğruya gider kaydolunabilir.)
Gider kabul edilmiyen ödemeler
Aşağıda yazılı ödemelerin gider olarak indirilmesi kabul olunmaz:
1. Teşebbüs sahibi ile eşinin ve çocuklarının işletmeden çektikleri paralar veya aynen aldıkları sair değerler (aynen alınan değerler emsal bedeli İle değerlenerek teşebbüs sahibinin çektiklerine ilâve olunur.);
2. Teşebbüs sahibinin kendisine, eşine, küçük çocuklarına işletmeden ödenen aylıklar, ücretler, ikramiyeler, komüsyonlar ve tazminatlar;
3. Teşebbüs sahibinin işletmeye koyduğu sermaye için yürütülecek faizler;
4. Teşebbüs sahibinin, eşinin ve küçük çocuklarının işletmede cari hesap veya diğer şekillerdeki alacakları üzerinden yürütülecek faizler;
5. Her türlü para cezalan ve vergi cezaları ile teşebbüs sahibinin suçlarından doğan tazminatlar (akitlerde ceza şartı olarak derpiş edilen tazminatlar, cezai mahiyette tazminat sayılmaz.)
Bu maddenin uygulanmasında, kolektif şirketlerin ortakları ile âdi ve eshamlı komandit şirketlerin komandite ortakları teşebbüs sahibi sayılır.
İnşaat işleri kârlarının dağıtılması
Birden fazla takvim yılına sirayet eden ve mukavelenameye bağlı bulunan inşaat, onarma ve ulaştırma işlerinin hitamında, bu işlerden elde edilen ticari kazanç, bunların devam ettiği yıllar zarfında yapılan işçilik ve malzeme sarfiyatının tutarları nispetinde o senelere dağıtılır ve evvelce verilmiş olan beyannamelerdeki ticari kazançlar bu suretle bulunan miktarlara göre düzeltilir.
Bu gibi işlerde, geçmiş yıllara alt tarhiyatın düzeltilmesi bakımından, zamanaşımı, işin neticelendiği tarihi takibeden yıldan başlar.
Ulaştırma işlerinde matrah
Dar mükellefiyete tabi olanların Türkiye ile yabancı memleketler arasında, yaptıkları ulaştırma işlerinde elde ettikleri kazançlar, kurumlar vergisine tabi yabancı ulaştırma kurumlarının kazançlarının tâyinine ait esaslara göre tesbit olunur.
İKİNCİ BÖLÜM
Ücretler
Ücretin tarifi
Ücret, iş verene tabi ve muayyen bir iş yerine bağlı olarak çalışanlara hizmet karşılığı verilen para ve ayınlar ile sağlanan ve para ile temsil edilebilen menfaatlerdir.
Bu kanunun uygulanmasında, aşağıda yazılı ödemeler de ücret sayılır:
1. Emeklilik, mâlûliyet, dul ve yetim aylıkları;
2. Evvelce yapılmış hizmetler karşılığında verilen para ve aynılarla sağlanan menfaatler;
3. Milletvekillerine, il genel meclisi ve belediye üyelerine kurumların idare meclisi başkan ve üyelerine, denetçilerine, tasfiye memurlarına ve bunlara benziyen diğer kimselere bu sıfatları dolayısiyle ve aylık, ödenek, tahsisat, aidat, huzur hakkı, ücret, ikramiye, prim, temettü hissesi gibi muhtelif adlarla yapılan ödemeler.
İşverenin tarifi
İşverenler, hizmet erbabını işe alan, emir ve talimatları dâhilinde çalıştıran gerçek ve tüzelkişilerdir.
45 inci maddenin 1, 2 ve 3 numaralı fıkralarında yazılı ödemeleri yapanlar bu kanunda yazılı ödevleri yerine getirmek bakımından, işveren hükmündedir.
Gerçek ücretler
Ücretin gerçek sâfi değeri işveren tarafından verilen para ve ayınlarla sağlanan menfaatler toplamından aşağıdaki indirimler yapıldıktan sonra kalan miktardır.
1. Emekli ve sosyal sigorta aidat ve primleri (Emekli sandığının Türkiye’de olması şartiyle);
2. Emekli ve sosyal sigorta aidatı kesilmiyen hallerde, ücretin % 5 ini geçmemek şartiyle, hayat, ölüm, kaza, hastalık, sakatlık ve işsizlik gibi şahıs sigortaları için hizmet erbabı tarafından doğrudan doğruya veya vasıta ile ödenen primler (sigortanın Türkiye’de kâin veya Türkiye'de temsil edilen bir şirket nezdinde akdedilmiş olması şartiyle).
Ücretin gerçek değerinin tâyininde, gelir ve yol vergileri gibi şahsi vergiler ücretten indirilmez.
Yabancı parasiyle ödenen ücretler ödeme gününün borsa rayiciyle Türk parasına çevrilir.
Hizmet erbabına verilen ayınlar, verildiği gün ve yerdeki ortalama perakende fiyatlarına göre; konut tedariki ve sair suretle sağlanan menfaatler, konutun emsal kirasına veya menfaatin emsal bedeline göre değerlenir.
Götürü usul
Aşağıda yazılı hizmet erbabının ücretleri götürü olarak tesbit edilir:
1. Esnaf muaflığından faydalananların yanında çalışanlar;
2. Özel hizmetlerde çalışan şoförler;
3. Özel inşaatta işçi olarak çalışanlar;
4. Bekçiler;
5. Götürü gider usulünü kabul eden gayrimenkul sahipleri ve serbest meslek erbabı ile 53 üncü maddeye göre kazançları götürü olarak tesbit edilen diğer serbest meslek erbabının hizmetlerinde çalışanlar;
6. Gerçek ücretlerinin tesbitine imkân olmaması sebebiyle Maliye Bakanı tarafından götürü ücret usulüne alınanlar.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
Serbest meslek kazançları
Serbest meslek kazancının tarifi
Her türlü serbest meslek faaliyetlerinden doğan kazançlar, serbest meslek kazancıdır.
Bir yere bağlı olmayarak yapılan ve daha ziyade şahsi mesaiye, ilmi veya meslekî bilgiye veya ihtisasa dayanan ve ticari mahiyette olmayan işlerin ifası serbest meslek faaliyetidir.
Bir yere bağlı olmayarak faaliyette bulunulması, iş görenin meslek mesaisini bir yere hasretmeksizin, şahsi sorumluluğu altında ve kendi nam ve hesabına bir iş yeri açarak çalışmasını ifade eder. Sanatkâr, ebe ve sünnetçi gibi iş yeri açmaksızın işlerini görebilenler için, kendi nam ve hesabına iş yeri açmak kaydı aranmaz.
Serbest meslek erbabı
Serbest meslek, faaliyetini devamlı olarak mûtat meslek halinde ifa edenler serbest meslek erbabıdır. Serbest meslek faaliyetinin yanında meslekten başka bir iş veya görev ile devamlı olarak uğraşılması bu vasfı değiştirmez.
Mutat işleri serbest meslek faaliyetinden olmayan gerçek kişiler, serbest meslek faaliyetinde bulunsalar dahi, serbest meslek erbabından sayılmazlar.
Bu kanunun uygulanmasında, gümrük komüsyoncuları ve borsa acentaları serbest meslek erbabı sayılır.
Serbest meslek kazancının tesbiti
Serbest meslek erbabı meslekî kazançlarını Vergi Usul Kanununun hükümlerine göre tuttukları (serbest meslek kazanç defteri) üzerinden tesbit ederler. 53 üncü madde hükmü mahfuzdur.
Serbest meslek kazancı, bir hesap dönemi içinde mesleki faaliyet karşılığı olarak tahsil olunan para ve ayınlarla ödenen giderler arasındaki müspet farktır.
Serbest meslek erbabının namlarına bankaya veya notere yatırılmak suretiyle emirlerine giren paralarla alacağın temliki veya borçla takası suretiyle alınanlar, ıttıla hâsıl etmeleri kaydiyle, tahsil edilmiş hükmündedir.
