24-2 Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi İşletme Arıza Halleri Yönergesi

BİRİNCİ KISIM

Genel Esaslar

BİRİNCİ BÖLÜM

Amaç, Kapsam, Dayanak, Sorumluluk, Tanımlar ve Kısaltmalar

Amaç

(1) Bu Yönergenin amacı; Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi (TEİAŞ) iletim tesislerinde meydana gelen arıza durumlarında, işletme personelinin yapacağı iş ve işlemlerinin belirlenmesi ile İşletme birimleri, Yük Tevzi İşletme birimleri ve kullanıcılar arasında yapılacak bilgilendirme usullerinin belirlenerek, uygulama birliğinin sağlanmasıdır.

Kapsam

(1) Bu Yönerge; TEİAŞ sorumluluğunda bulunan elektrik iletim sistemi içerisinde yer alan transformatör merkezlerindeki kesintili veya kesintisiz arıza hallerinde uyulması gereken kuralları ve işlem basamaklarını kapsar.

Dayanak

(1) Bu Yönerge; Elektrik Şebeke Yönetmeliği, Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği, Elektrik Piyasası Bağlantı ve Sistem Kullanım Yönetmeliği, Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği ve ilgili diğer mevzuat hükümlerine dayanılarak hazırlanmıştır.

Sorumluluk

(1) Bu Yönergenin uygulanmasından tüm TEİAŞ Bölge Müdürlükleri, İşletme ve Bakım Dairesi Başkanlığı ve Yük Tevzi Dairesi Başkanlığı sorumludur.

Tanımlar ve Kısaltmalar

(1) Bu Yönergede geçen;

a) A: Amperi,

b) A.A: Aşırı Akımı,

c) AC: Alternatif Akımı,

ç) Akım Transformatörü: Akımı belirli bir oran dahilinde değiştirip, YG devresinden izole ederek koruma ve ölçü devrelerine veren teçhizatı,

d) Alçak Gerilim (AG): Etkin değeri 1000 Volt ya da 1000 Voltun altında olan fazlar arası gerilimi,

e) Aşırı Gerilim: Genellikle kısa süreli olarak iletkenler arasında ya da iletkenlerle toprak arasında oluşan, işletme geriliminin izin verilen en yüksek sürekli değerini aşan gerilimini,

f) Aşırı Akım-Toprak Koruma Rölesi: Aşırı yüklenme, faz-faz ve faz-toprak kısa devrelerine karşı, teçhizatı/sistemi koruyan rölesini,

g) Ayırıcı: Yüksüz elektrik devrelerinde veya paralelinde bulunan devreyle birlikte yüklü olan devrelerde açma ve kapama yapan teçhizatı,

ğ) Bank: Aynı gerilimdeki transformatörlerin tek kesici üzerinden paralel çalıştırılması için yapılan düzeneği,

h) Bara: Aynı gerilimdeki elektrik enerjisinin toplandığı ve dağıtıldığı düzeneğini,

ı) Bara Koruma ve Kesici Arıza Koruma Rölesi: İletim sistemi baralarında oluşan arızalarda, teçhizatı korumak için baraya ait tüm kesicileri ve bağlı merkezlerdeki ilgili kesicileri açtıran koruma sistemini,

i) DC: Doğru Akımı,

j) DGA: Yağda çözünmüş gaz analizini,

k) Diferansiyel Koruma Rölesi: Transformatör, reaktör, generatör, ve yer altı kablolarında meydana gelebilecek dahili/iç arızalarda fark akımı prensibine göre çalışarak arızanın hızlı bir şekilde temizlenmesini sağlayan koruma rölesini,

l) EDŞ: Elektrik Dağıtım Şirketini,

m) EDH: OG Enerji Dağıtım Hattını,

n) EKV: Enerji Kesme /Verme Formunu,

o) EKV-Faks: Faks olarak gönderilmiş Enerji Kesme / Verme Formunu,

ö) Enerji İletim Kablosu (EİK): YG Enerji iletiminde kullanılan güç kablolarını,

p) Enerji İletim Hattı (EİH): YG Enerji iletiminde kullanılan havai hatlarını,

r) Enterkonnekte Sistem: Elektrik Üretim, İletim ve Dağıtım Sistemi dahil olmak üzere tüm kullanıcı sistemlerinden oluşan elektrik ağını,

s) Fider: Bir EİH'yi, bir EİK'yi, bir transformatörü, bir senkron grubunu, bir barayı, bir reaktör ya da kapasitörü, bir bara grubuna bağlayan irtibatların ve cihazların tümünü,

ş) Gerilim Transformatörü: Gerilimi belirli bir dönüştürme oranı dahilinde değiştirip, YG devresinden izole ederek koruma ve ölçü devrelerine veren teçhizatı,

t) Geçici Arıza: Kendiliğinden ortadan kalkan anlık arıza durumunu,

u) Güç Transformatörü: Elektrik enerjisinin güç ve frekansı sabit kalmak şartıyla gerilim ve akımın değerini belli oran dâhilinde değiştiren teçhizatı,

ü) GIS: Gaz İzoleli Transformatör Merkezini,

v) GKÇ Sistemi: Güç Kalitesi İzleme Sistemlerini,

y) Havai Hat: Tamamı İletim Hattı Direkleri ile teşkil edilmiş iki transformatör merkezini veya transformatör merkezi ile iletim hattını birleştiren iletim tesisini,

z) İletim Sistemi: Elektrik iletim tesisleri ve şebekesini,

aa) İletim Tesisi: Üretim ve/veya tüketim tesislerinin 36 kV üstü gerilim seviyesinden bağlı olduğu üretim veya tüketim tesisi şalt sahasından sonraki nihayet direğinden itibaren, iletim şalt sahalarının orta gerilim fiderleri de dahil olmak üzere dağıtım tesislerinin bağlantı noktalarına kadar olan tesislerini,

bb) İnkıta: Sistemde yük kaybını,

cc) İSG: İş sağlığı ve güvenliğini,

çç) İşletme: TEİAŞ’ın mal ve hizmet üreten bütün birimlerini,

dd) İşletme Toprağı: Gerilimsiz hale getirilmiş teçhizatı toprak ayırıcısını kapatarak ilgili teçhizatın toprakla irtibatlandırılmasını,

ee) Kalıcı Arıza: Müdahale gerektiren arıza halini,

ff) kA: Kiloamperi,

gg) Kablaj: İletim tesislerindeki koruma kumanda devreleri arasındaki bağlantılar ve irtibatlarını,

ğğ) Kompozit Hat: Enerji İletim Hattının kısmen havai hat, kısmen kablo hattı olarak teşkil edilmiş tesisi,

hh) Kesici: Kısa devre akımı dâhil olmak üzere şalt tesislerinde yük altında açma ve kapama yapan teçhizatını,

ıı) Kullanıcı: İletim veya dağıtım sistemine bağlanan ya da bu sistemleri veya enterkonneksiyon hatlarını kullanan gerçek veya tüzel kişiyi

ii) Kuranportör: EİH Ter üzerinden ses, koruma sinyalizasyonu ve bilgi iletişimi sağlayan radyo frekanslı alıcı-verici cihazı,

jj) KSF: Koruma Sistem Felsefesi Prosedürü,

kk) kV: Kilovoltu,

ll) LCC: Yerel Kumanda Panosunu,

mm) LP1: Birincil Mesafe Koruma Rölesini,

nn) LP2: İkincil Mesafe Koruma Rölesini,

oo) MC: Metal Cladı,

öö) MCB: Mekanik devre kesicisini,

pp) Manevra: Şalt sahalarında bir tesis bölümünü kesiciler ve ayırıcılar vasıtası ile gerilim altına almak ya da gerilimsiz bırakmak için TM işletme teknisyeni veya yük tevzi operatörü tarafından yapılan işlemleri,

rr) Mesafe Koruma Rölesi (MKR): EİH’lerdeki arızalarda akım ve gerilim bilgisini kullanarak empedanstaki değişime göre çalışan rölesini,

ss) Metal Muhafazalı Tip Hücreler: İşletme gerilimi 36 kV’a kadar (36 kV dahil) olan bütün bölümleri metal muhafaza içine alınmış, bu yöntemle dokunmaya karşı korunmuş fıderlerini (Metal Clad, RMU, MMU vb.),

şş) N-1: Arızalı kısmı yedekleyecek diğer şalt teçhizatı/teçhizatları,

tt) Orta Gerilim (OG): Etkin şiddeti 1000 Voltun üstünde 36000 Volta kadar olan (36000 V dahil) gerilim seviyesini,

uu) Ototransformatör: Primer sargısının bir kısmının sekonder sargısı olarak da kullanıldığı, İletim Sisteminin farklı gerilim seviyeleri arasındaki geçişi sağlayan teçhizatı, üü) OYS: Operasyonel yönetim sistemi yazılımını,

vv) Reaktör: Bağlı bulunduğu hat, transformatör veya baradan reaktif güç çeken (tüketen) ve gerilim düşürmek için kullanılan bobini,

yy) Röle: Sistemde oluşan arıza, aşırı yük, ısınma ve düşük frekans gibi durumlarda kesicilere açma, kapama ve sinyal kumandası veren cihazı,

zz) SDK: Saha Dağıtım Kutusunu,

aaa) Scada: Elektrik Enterkonnekte Sistemine bağlı bulunan TM ve santrallerin Şebeke işletmeciliği için gerekli bilgilerini YTİM’lere taşıyan, Sistemin gerçek zamanlı izlenmesini sağlayan, uzaktan gözleme, kontrol ve veri toplama sistemini,

bbb) Sigorta: Elektrik akımının öngörülen bir sınır değerini aşması durumunda devreyi açan aygıt ve düzeneğini,

ccc) Seri Kapasitör: Seri bağlı bulunduğu EİH’nın empedansını düşürerek sistem kararlılığını artırmak için kullanılan teçhizat grubunu,

ççç) SOTF: Arıza Üzerine Kapamayı,

ddd) SPS (ÖKS): Özel Koruma Sistemini,

eee) Şalt Sahası: YG/OG elektrik bağlantı elemanlarının ve ekipmanların bulunduğu sahayı,

fff) Şönt Kapasitör: Reaktif güç üreten, sisteme paralel bağlı kapasitör grubunu,

ggg) Şönt Reaktör: Bağlı bulunduğu hat, transformatör veya baradan reaktif güç çeken (tüketen) ve gerilimi düşürmek için kullanılan sargıyı,

ğğğ) TEİAŞ: Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketini,

hhh) TFTK: Tek Faz Tekrar Kapamayı,

ııı) Toprak Ayırıcısı: Gerilimsiz duruma getirilmiş elektrik devrelerini toprakla irtibatlamak için kullanılan teçhizatı,

iii) Topraklama Yapmak: Gerilimsiz hale getirilmiş teçhizatı toprak ayırıcısını kapatarak ilgili teçhizatın toprakla irtibatlandırılmasını,

jjj) Transfer Ayırıcısı: EİH’yi veya transformatörü transfer baraya bağlayan ayırıcıyı,

kkk) Transformatör Merkezi (TM): İletim tesislerinde YG ve OG teçhizattan ve bunların koruma, kumanda, haberleşme ve ölçme sistemlerinden oluşan açık, kapalı tipleri olan anahtarlama tesisi,

lll) Trip Sinyali: Açma Sinyalini,

mmm) Un: Nominal İşletme Gerilimini,

nnn) YTBS: Yük Tevzi Bilgi Sistemini,

ooo) YTİM: Yük Tevzi İşletme Müdürlüğünü,

ööö) Yüksek Gerilim (YG): Etkin değeri 36000 Voltun üstünde olan fazlar arası gerilimi,

ppp) Zati Koruma: Transformatör, generator ve reaktörü koruma amacı ile kullanılan rölelerin genel adı (Bucholz, Kademe Bucholz, Termik Koruma, Basınç Ventili vb.),

rrr) Ie>: Toprak Aşırı Akım 1. eşiği,

sss) Ie>>: Toprak Aşırı Akım 2. eşiği,

şşş) I>: Aşırı Akım 1. eşiği,

ttt) I>>: Aşırı Akım 2. eşiği,

İfade eder.

İKİNCİ KISIM

Arıza Sinyallerinin Sınıflandırılması

BİRİNCİ BÖLÜM

Arızaların Koruma Fonksiyonlarına Göre Öncelik Hiyerarşisi

Arızaların Koruma Fonksiyonlarına Göre Hiyerarşisi

(1) Bu Yönergede iletim sisteminde meydana gelen arıza durumlarında çalışması beklenen koruma röleleri, koruma sistem felsefesine göre belirlenip, çalışma fonksiyonlarına göre sınıflandırılır. Arızanın niteliğine göre aynı anda çeşitli koruma rölelerinden (açma, alarm) sinyaller gelebilir. Bu durumda aşağıdaki tabloda belirtilen hiyerarşiye göre talimatların izlenmesi gerekir.

İKİNCİ BÖLÜM

Arızalanın Sınıflandırılması

Anzaların Koruma Fonksiyonlarına Göre Sınıflandırılması

(1) Bu Yönerge; koruma fonksiyonlarına göre 9 grupta toplamda 40 adet arıza talimatlarından oluşacak şekilde sınıflandırılmıştır. Talimatlar, iş akışını gösteren özet tablo, talimat gruplarına ilişkin genel açıklamalar ve talimatlara ait detay işleyişi olarak ayrı ayrı hazırlanmıştır. Görev tanımlarına göre iş akış diyagramlarındaki renk gruplarından yeşil kısım işletme teknisyenleri ve grup mühendislerini, mavi kısım Bölge Müdürlükleri İşletme Birimleri çalışanlarını (İşletme ve Bakım, Koruma, Test, Elektronik, Ölçü), Turuncu kısım ise Bölge Müdürü ve Bölge Müdür Yardımcısının arıza sonrası kontrol/karar sürecindeki görevlerini düzenleyecek şekilde sınıflandırılmıştır. Ancak arızaların bütün olarak değerlendirilmesi gerektiğinden arıza sürecinin tüm çalışan personel tarafından ayrıntılı irdelenmesi gerekir. Tablo-2’de Arıza talimatlarının genel listesi bulunur.

ÖG Fitler Keskisinin Arızadan Açması

(1) İletim sisteminin günlük işletme faaliyetleri içerisinde en çok karşılaşılan arıza tipi kullanıcıların OG fider hatlarında meydana gelen arıza halleridir. OG fider kesicisinin açtığı durumlarda APR-01 OG Fider Kesicisi Açma Talimatında belirtilen kurallara uyulur. Bu doğrultuda gerek kullanıcılar ve tüketicilere etkileri gerekse de iletim sistemine yansıması değerlendirildiğinde tüm işletme personelinin bu talimatında tariflenen ve dikkat çekilen hususlara azami özen göstermesi gerekir.

(2) Koruma koordinasyonu prensiplerine göre aslında OG fider açmalarının, kullanıcıların bağlantı noktası ile ilk dağıtım merkezi arasındaki kısımda oluşabilecek arızalarda yaşanması beklenir. Ancak bu ideal durumdur ve çoğu zaman yaşanan arızaların dağıtım sistemi içerisindeki farklı noktalarda yaşandığı gözlenmektedir. Buna göre arıza hallerinde yapılacak işlemlerde bu husus göz önünde bulundurulur.

(3) Öncelikle Kullanıcı tarafında yaşanan arızanın iletim sistemine sirayet etmesi sebebiyle yaşanan kesintinin en makul sürede giderilmesi iletim ve dağıtım sistemi işletme faaliyetinin en öncelikli hedefleri arasındadır. Ancak burada İSG kuralları hiçbir zaman göz ardı edilmemelidir.

(4) Açma sonrası sinyallerin alınması, ilgililerle paylaşılması, teçhizat kontrollerinin yapılması, yönetmelik ve TEİAŞ iç direktiflerinde tariflenen yönerge ve prosedürlere göre dokümantasyonun ve kayıtların tamamlanması gerekir.

(5) Her arıza sonrası arızanın nevi ile ilgili bilgi kullanıcıdan ilgili işletme personelince talep edilmeli ve mutlaka izahat istenmelidir. İlk kapama talebi kullanıcı ile ilgili yönetmelikte tariflenen şartlar ve iş birliğine göre sözlü alınabilir ancak müteakip talepler mutlaka yazılı alınmalı, ilk kapamada fiderin tekrar servis harici olması halinde Bölge İşletme Yetkililerine bildirimde bulunulur.

(6) Kapatma talebi olmayan fider için topraklama talebi olup olmadığının belirlenmesi açısından EKV, EKV-Faks istenmeli, ayırıcı açma, kesici test pozisyonuna alma, gibi teçhizatı gerilimsiz bırakacak manevralar geciktirilmeden gerçekleştirilir.

Transformatör Çıkış/ Bara Giriş Kesicisinin Arızadan Açması

(1) Transformatör çıkış kesicisinin açması; genellikle OG hat çıkış fiderlerindeki kesicinin/kesicilerin açmaması ve/veya geç açması olarak değerlendirilir. Transformatör çıkış kesicisinin açtığı durumlarda APR-02 Transformatör Çıkış / Bara Giriş Kesicisi Açma Talimatında belirtilen kurallara uyulur. Kesici/kesicilerde meydana gelebilecek primer ve/veya sekonder kaynaklı gecikme, röle koordinasyonunda zafiyet, OG fiderlerde yayılan arıza durumları ve istisnai olarak OG barada, ölçü hücresinde veya baraya direk bağlı bara yükseltme, kuplaj veya yardımcı servis Ederinde arıza olması durumunda gerçekleşir. Bu durumlarda APR-2.1 Aşırı Akım Toprak Koruma Sinyali Alındı Talimatı takip edilir.

(2) Bu sebeple öncelikle açmayan veya geç açan OG fider kesicisine odaklanmak, oluşan inkıta’nın kaldırılması esnasında tekraren kalıcı arıza durumunun oluşmaması için OG şaltın ve koruma rölelerinin özenle kontrollerinin yapılması esastır. Bu sebeple açmanın hemen sonrasında İşletme Teknisyenleri tarafından tüm kesicilere uzaktan/yakından açma verilmeden önce OG şaltta açmayan kesici bulunup bulunmadığı mutlaka kontrol edilir.

(3) Transformatör Merkezindeki İşletme Teknisyeni tespitleri hızlıca İşletme Birimlerine aktarır ve Bölge İşletme yetkilileri tarafından yapılacak iş ve işlemlere karar verilir. İşletme Teknisyeninin Bölge İşletme birimi ilgililerinden herhangi bir talimat gelmeden enerjileme manevrası yapma yetkisi yoktur.

(4) Normal şartlarda ideal durumda Transformatör çıkış kesicisinin açması beklenmez. İşletme birimlerince muhakkak bir problem olduğu göz önünde bulundurularak tam tespit yapılmadan devreye alınmasının kalıcı arızaya veya tekraren bir kesintiye sebep olabileceği unutulmamalıdır. Eğer şartlar uygun, aşağıda yapılan denetimler ve değerlendirmeler tam anlamıyla ikna edici sonuçlara erişmemiş ise öncelikle daha detaylı inceleme yapmak adına yükün kuplaj, bara bölümleyici ayırıcı, bağlantı Ederi vs. vasıtasıyla diğer güç transformatörüne kaydırılması tercih edilir. Eğer inkıta ve yük durumu bu manevraya müsait değilse tüm kontrollerin yapılmış ve değerlendirilmiş olması şartıyla Bölge Müdür Yardımcısı koordinasyonunda açan OG Transformatör çıkış kesicisi devreye alınabilir.

(5) Sadece bara giriş/transformatör çıkış kesicisinin açması bazı özel durumlarda SPS (Özel Koruma) hallerinde de meydana gelebilir. Bu durumda APR-2.2 SPS (Özel Koruma) Sinyali Alındı Talimatı takip edilir.

Transformatör Giriş/ Çıkış Kesicilerinin Arızadan Açması

(1) Transformatör giriş/ çıkış kesicilerinin açma durumları, diferansiyel bölge içerisinde meydana gelen arızalar, transformatör iç arızası, nötr direnç/topraklama transformatörü iç arızalan, hatalı röle koordinasyonu, aşırı yük ve düşük frekans kaynaklı açmaları ihtiva eder. Transformatör giriş / çıkış kesicilerinin açtığı durumlarda APR-03 Transformatör Giriş / Çıkış Kesicisi Açma Talimatında belirtilen kurallara uyulur. Bu talimatlara bağlı olarak Transformatör giriş / çıkış kesicilerinin servis harici olmasına neden olan sinyale göre;

a) APR-3.1 Diferansiyel Koruma Sinyali Alındı Talimatı

b) APR-3.2 Zati Koruma Sinyali Alındı Talimatı

c) APR-3.3 Aşırı Akım Koruma Sinyali Alındı Talimatı

ç) APR-3.4 Nötr Direnç Koruma Sinyali alındı Talimatı

d) APR-3.5 Topraklama Transformatörü Koruma Sinyali Alındı Talimatı

e) APR-3.6 Transformatör Aşırı Yük Koruma Sinyali Alındı Talimatı

f) APR-3.7 Frekans Koruma Sinyali Alındı Talimatı

takip edilir.

(2) Açma sonrası sinyallerin mutlaka sağlıklı/doğru şekilde alınması, YTİM ve Bölge İşletme yetkilileri ile paylaşılması gerekmektedir. Alman sinyallere göre arıza meydana gelebileceği değerlendirilen teçhizat kontrollerinin ivedilikle yapılması esastır.

(3) Diferansiyel açmalarda primer ve sekonder denetimler, transformatör zati korumaları çalıştığında transformatör denetimleri, nötr direnç/topraklama transformatörü açmalarında ilgili nötr direnç ve topraklama transformatörünün gözle kontrolü ve işletme birimleri tarafından arızanın nev’ine göre ilgili teçhizatların kontrol testlerinin yapılması gerekir.

(4) Dış kaynaklı müdahale (Hayvan teması vs.) ile irtibat noktalarında (Kablo başlığı, bağlantı klemensleri vs.) problemler, yakın arızalarda iletkenlerde dinamik etki ile çırpmaya bağlı iletkenlerin yaklaşması, zati koruma rölelerinin sekonder kablaj bağlantı noktalarına su girmesi, sekonder kablaj da deformasyon kaynaklı kısa devre vs. gibi sebeplerle de açmalar meydana gelebilmektedir. Oluşan arızaların yorumlanmasında bu hususlarda dikkate alınmalıdır.

(5) Bu itibarla arıza sonrası yapılan tespitler ve alman arıza kayıtları değerlendirmesi ile ikna edici sonuçlara ulaşılmadan teçhizat hiçbir koşulda devreye alınmamalıdır.

(6) Herhangi bir transformatör giriş/çıkış kesicisinin açması sonrasında transformatörü tekrardan devreye alma kararı Bölge Md. Yrd. koordinasyonunda ve yetkisindedir. Herhangi bir işletme personeli teyit almadan devreye alma yapamayacaktır.

(7) Kesinti meydana gelen kullanıcıların arızadan en az etkilenmesi için mümkün olan en kısa sürede işletme yedeği diğer teçhizatlar yardımı ile inkıta’nın kaldırılmasına özen gösterilmeli, bu aşamada arıza ile ilgili eldeki verilerle işletme kontrollerinin yapılması gerekmektedir. Aksi takdirde tekraren arıza yaşanabileceği unutulmamalıdır.

Hat Kesicisinin Arızadan Açması

(1) Hat açmalarının, sistemdeki havai hat, kablo hattı ve kompozit hatlarda oluşabilecek izolasyon hataları, malzeme hataları ve dış müdahalelerde yaşanması beklenir. Sistemdeki teçhizatın sağlıklı şekilde işletilebilmesi adına açma sinyalleri ve kayıtlarının en iyi şekilde yorumlanıp değerlendirilmesi ve bu kontroller sonrası hattın tekrar gerilim altına alınması çok önemlidir. Aksi takdirde tekrarlayan arızalar kalıcı hadiselere ve sistem işletmesinde risklere sebep olabilecektir. Hat kesicisinin açmasına ilişkin APR-04 Hat Kesicisi Açma Talimatı takip edilir. Bu talimata bağlı olarak;

a) APR-4.1 170 kV Havai Hat Açma Talimatı

b) APR-4.2 400 kV Havai Hat Açma Talimatı

c) APR-4.3 400 / 170 kV Yeraltı Güç Kablosu Açma Talimatı

takip edilir.

Kesicilerin Bara Koruma/ Kesici Arıza Koruma Kaynaklı Açması

(1) Bara koruma / kesici arıza koruması sistemdeki en kritik koruma fonksiyonlarının başında gelmektedir. Bara koruma rölesinin açması barada meydana gelebilecek arızai hallerde meydana gelir ve kalıcı arıza olması beklenir. Bu sebeple bara koruma rölesinin çalıştığı hallerde fiziki olarak hat, transformatör ve bank korumaları dışında kalan primer teçhizatta arıza bulgusunun bulunup bulunmadığı muhakkak ayrıntılı tetkik edilir. Bu durumda APR-05 Bara Koruma / Kesici Arıza Koruma Açma Talimatı takip edilir.

(2) Arızanın değerlendirilmesinde ilk tespitler çok önem arz ettiğinden İşletme Teknisyenleri ve Bölge İşletme / Koruma Sistemleri Mühendisleri tarafından Bara Koruma / Kesici arıza koruma ünitesi ile ilgili arızai hallerin muhakkak bilinmesi ve ne şekilde işlem yapılması gerektiği eğitimlerle desteklenir.

(3) Bara koruma rölesinin koruduğu bölge baralar ile tüm fiderlerin akım transformatörü arasındaki bölge olduğundan, saha incelemelerinin bu bölge dikkate alınarak yapılması esastır. Arızanın tetkikinde röle kayıtları dikkate alınarak ayrıntılı olarak yorumlanmalıdır. Bara koruma rölesi arızalı barayı sistemden ayırmak üzerine tesis edildiğinden yapılan tespitler ve alınan arıza kayıtları değerlendirmesi ile ikna edici sonuçlara ulaşılmadan teçhizat hiçbir koşulda devreye alınmamalıdır.

(4) Bara koruma ünitesinin bir diğer fonksiyonu olan kesici arıza koruma fonksiyonu açma komutu gelen kesicinin açma işlevini gerçekleştirememesi, kesici arıza koruma çalışmasına rağmen de kesicinin açmaması halinde ilgili fiderin bağlı bulunduğu barayı boşalttığından denetimlerinde bu doğrultuda gerçekleştirilmesi çok önemlidir. Kesici açma kabiliyeti primer ve sekonder yönden ayrıntılı incelenmeli ve işletme kontrol testleri ile desteklenmelidir.

(5) Bara koruma ünitesinde meydana gelecek arıza açmalarının yorumlanmasında Transformatör merkezindeki mesafe koruma / bank koruma röleleri ve irtibatlı transformatör Merkezleri röle kayıtlarının da tetkiki incelemenin daha sağlıklı yapılabilmesi adına dikkate alınmalıdır.

(6) Bara koruma ünitesi çalıştığı durumlarda sistem işletme yönünden de ciddi etkileri olabileceğinden kontrol ve müdahalelerinin ivedilikle gerçekleştirilmesi ve sistemin tekrar gerilim altına alınması iletim sistemi işletmeciliği yönünden ciddi önem taşımaktadır.

İki Ototransformatörlü Bank Giriş/ Çıkış Kesicilerinin Arızadan Açması

(1) İki ototransformatörlü bank giriş / çıkış kesicisinin açma durumları genel itibariyle bank diferansiyel bölgedeki arızalar, bankta bulunan ototransformatörlerin iç arızalan, bankın bulunduğu baradaki mesafe koruma rölelerinin çalışmadığı durumlarda artçı koruma görevi görerek yaptığı açmalar, hatalı röle koordinasyonu sebepli açmalar ve aşırı yük kaynaklı açmaları ihtiva eder. İki ototransformatörlü bank giriş / çıkış kesicilerinin açtığı durumlarda APR-06 İki Ototransformatörlü Bank Giriş / Çıkış Kesicisi Açma Talimatında belirtilen kurallara uyulur. Bu talimata bağlı olarak bank giriş / çıkış kesicilerinin servis harici olmasına neden olan sinyale göre;

a) APR-6.1 İki Ototransformatörlü Bank Diferansiyel Açma Sinyali Alındı Talimatı

b) APR-6.2 İki Ototransformatörlü Bank Ototransformatör Diferansiyel Açma Sinyali Alındı Talimatı

c) APR-6.3 İki Ototransformatörlü Bank Zati Koruma Sinyali Alındı Talimatı

ç) APR-6.4 İki Ototransformatörlü Bank Aşırı Akım Açma Sinyali Alındı Talimatı

d) APR-6.5 İki Ototransformatörlü Bank 400 kV Yönlü Toprak Açma Sinyali Alındı Talimatı

e) APR-6.6 İki Ototransformatörlü Bank 170 kV Yönlü Toprak Açma Sinyali Alındı Talimatı

f) APR-6.7 İki Ototransformatörlü Bank Nötr Toprak Açma Sinyali Alındı Talimatı

g) APR-6.8 İki Ototransformatörlü Bank Aşırı Yük Açma Sinyali Alındı Talimatı

takip edilir.

(2) İletim sistem tasarımında kıymetli teçhizatların başında yer alan ototransformatör ve bağlantılı bankların arızai durumları sistem işletmeciliğinde ciddi sorunlara yol açabileceğinden arızanın doğru değerlendirilmesi çok önemlidir.

(3) Açma sonrası sinyallerin muhakkak sağlıklı/doğru şekilde alınması, YTİM ve Bölge İşletme yetkilileri ile paylaşılması gerekmektedir. Alınan sinyallere göre arıza meydana gelebileceği değerlendirilen teçhizat kontrollerinin ivedilikle yapılması esastır.

(4) Diferansiyel açmalarda primer ve sekonder denetimler, ototransformatör zati korumaları çalıştığında ototransformatör denetimleri ve işletme birimleri tarafından arıza sonrası alman sinyallerin değerlendirilmesine göre ilgili teçhizatların kontrol testlerinin yapılması gerekmektedir. Dış kaynaklı müdahale ile irtibat noktalarında (iletkenler, bağlantı klemensleri vs.) problemler, zati koruma elemanlarında iç arıza su girmesi vs. gibi sebeplerle de açmalar meydana gelebilmektedir. Oluşan arızaların yorumlanmasında bu hususlarda dikkate alınmalıdır.

(5) Bank bağlı ototransformatörlerde müstakil olarak bir ototransformatörde arıza olabileceğinden arızanın mutlaka doğru şekilde ayrıştırılması eğer imkan varsa arızalı ototransformatör izole edilerek bank diferansiyel bölgenin gerilim altına alınması değerlendirilmelidir. Bu aşamada bank bölgesinde gerilim altına alınabilecek kısımda ayrıntılı primer ve sekonder denetimler gerçekleştirilerek sistem işletmeciliği adına bankın sınırlı kapasite ile devreye alınabileceği göz ardı edilmemelidir.

(6) Kesinti meydana gelen iletim sistemi şebekesi ve/veya kullanıcıların arızadan en az etkilenmesi için mümkün olan en kısa sürede işletme yedeği diğer teçhizatlar yardımı ile inkıta’nın veya sistem risklerinin kaldırılmasına özen gösterilmeli, bu aşamada arıza ile ilgili eldeki verilerle işletme kontrollerinin muhakkak yapılması gerekmektedir. Aksi takdirde tekraren arıza yaşanabileceği ve daha büyük kesintiler oluşabileceği unutulmamalıdır. Bu itibarla arıza sonrası yapılan tespitler ve alınan arıza kayıtları değerlendirmesi ile ikna edici sonuçlara ulaşılmadan teçhizat hiçbir koşulda devreye alınmamalıdır.

(7) Herhangi bir bankın servis harici olduğu durumda devreye alma yetkisi Bölge Müdür Yardımcısı koordinasyonunda ve yetkisindedir. Herhangi bir işletme personeli teyit almadan devreye alma yapamayacaktır.

İki Güç Transformatörlü Bank Giriş/ Çıkış Kesicisinin Arızadan Açması

(1) İki güç transformatörlü bank giriş- çıkış kesicisinin açma durumları genel itibariyle bank diferansiyel bölgedeki arızalar, bankta bulunan güç transformatörlerin iç arızalan, topraklama transformatör arızalan, hatalı röle koordinasyonu sebepli açmalar ve aşırı yük kaynaklı açmaları ihtiva eder. İletim sistem tasarımında kıymetli teçhizatların başında yer alan güç transformatörleri ve bağlantılı bankların arızai durumları enerji arzı noktasında kullanıcılarda ciddi miktarda kesintilere yol açabileceğinden arızanın doğru değerlendirilmesi ve inkıta’nın kaldırılması çok önemlidir. İki güç transformatörlü bank giriş / çıkış kesicilerinin açtığı durumlarda APR-07 İki Güç Transformatörlü Bank Giriş / Çıkış Kesicisi Açma Talimatında belirtilen kurallara uyulur. Bu talimata bağlı olarak bank giriş / çıkış kesicilerinin servis harici olmasına neden olan sinyale göre;

a) APR-7.1 İki Güç Transformatörlü Bank Diferansiyel Açma Sinyali Alındı Talimatı

b) APR-7.2 İki Güç Transformatörlü Bank Transformatör Diferansiyel Açma Sinyali Alındı Talimatı

c) APR-7.3 İki Güç Transformatörlü Bank Zati Koruma Sinyali Alındı Talimatı

ç) APR-7.4 İki Güç Transformatörlü Bank 400 kV Aşırı Akım Açma Sinyali Alındı Talimatı

d) APR-7.5 İki Güç Transformatörlü Bank Aşırı Yük Açma Sinyali Alındı Talimatı

takip edilir.

(2) Açma sonrası sinyallerin muhakkak sağlıklı/doğru şekilde alınması, YTİM ve Bölge İşletme yetkilileri ile paylaşılması gerekmektedir. Alman sinyallere göre arıza meydana gelebileceği değerlendirilen teçhizat kontrollerinin ivedilikle yapılması esastır.

(3) Diferansiyel açmalarda primer ve sekonder denetimler, güç transformatörleri zati korumaları çalıştığında transformatör denetimleri ve işletme birimleri tarafından arıza sonrası alman sinyallerin değerlendirilmesine göre ilgili teçhizatların kontrol testlerinin yapılması gerekmektedir.

(4) Dış kaynaklı müdahale ile irtibat noktalarında (İletkenler, kablo bağlantıları, bağlantı klemensleri vs.) problemler, zati koruma elemanlarında iç arıza su girmesi vs. gibi sebeplerle de açmalar meydana gelebilmektedir. Oluşan arızaların yorumlanmasında bu hususlarda dikkate alınmalıdır.

(5) Bank bağlı transformatörlerde müstakil olarak bir güç transformatörü ve bağlantılı teçhizatında arıza meydana gelme durumu daha olasıdır. Bu sebeple arızanın mutlaka doğru şekilde ayrıştırılması eğer imkan varsa arızalı güç transformatörü izole edilerek bank diferansiyel bölgenin gerilim altına alınması değerlendirilmelidir. Bu aşamada gerilim altına alınabilecek kısımda ayrıntılı primer ve sekonder denetimler gerçekleştirilerek kullanıcıya enerji arzı adına devreye alınabileceği göz ardı edilmemelidir.

(6) Kesinti meydana gelen kullanıcıların arızadan en az etkilenmesi için mümkün olan en kısa sürede işletme yedeği diğer teçhizatlar yardımı ile inkıta’nın veya sistem risklerinin kaldırılmasına özen gösterilmeli, bu aşamada arıza ile ilgili eldeki verilerle işletme kontrollerinin muhakkak yapılması gerekmektedir. Aksi takdirde tekraren arıza yaşanabileceği ve daha büyük kesintiler oluşabileceği unutulmamalıdır. Bu itibarla arıza sonrası yapılan tespitler ve alman arıza kayıtları değerlendirmesi ile ikna edici sonuçlara ulaşılmadan teçhizat hiçbir koşulda devreye alınmamalıdır.

(7) Herhangi bir bankın servis harici olduğu durumda devreye alma yetkisi Bölge Müdür Yardımcısı koordinasyonunda ve yetkisindedir. Herhangi bir işletme personeli teyit almadan devreye alma yapamayacaktır.

Reaktör Kesicisinin Arızadan Açması

(1) Enterkonnekte sistemde meydana gelen gerilim yükselmelerini önlemek için şönt reaktörler kullanılmaktadır. Şönt reaktörler sistemden reaktif güç çekerek bağlı bulundukları noktadaki gerilimin düşmesine yardımcı olurlar ve devreye paralel bağlanırlar. Güç sistemlerinde kısa devre akımlarını sınırlamak amacıyla seri reaktörler de kullanılabilir. Reaktör kesicilerinin açtığı durumlarda APR-08 Reaktör Kesicisi Açma Talimatında belirtilen kurallara uyulur. Bu talimata bağlı olarak reaktör kesicisinin servis harici olmasına neden olan sinyale göre;

a) APR-8.1 Reaktör REF / Diferansiyel Koruma Sinyali Alındı Talimatı

b) APR-8.2 Reaktör Zati Koruma Sinyali Alındı Talimatı

c) APR-8.3 Hat Açması Kaynaklı Reaktör Açma Sinyali Alındı Talimatı

ç) APR-8.4 Reaktör Aşırı Akım Açma Sinyali Alındı Talimatı

d) APR-8.5 Reaktör Toprak Açma Sinyali Alındı Talimatı

e) APR-8.6 Reaktör Aşırı Gerilim Açma Sinyali Alındı Talimatı

takip edilir.

(2) İletim sistemimizde bulunan şönt reaktörler bara ve hat gerilimini nominal değerlerde tutmanın yanında özellikle uzun hatların kapama manevraları esnasında hat ucu ve ring yapılacak bara gerilimlerinin birbirine yaklaştırılarak ring şartlarının Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi Yük Tevzi İşletme Usulleri Yönergesinde belirtilen aralıkta sağlanması için etkin olarak kullanılmaktadır.

(3) Reaktör anahtarlaması esnasında elektriksel karakteristikler gereği çok yüksek anahtarlama aşırı gerilimleri oluştuğundan mutlaka kontrollü anahtarlama rölesi üzerinden devreye alınıp çıkarılmakta ve sürekli olarak anahtarlama sonrası sonuçlar kontrol edilmektedir. Sistem işletmeciliğindeki kullanım sıklığı da değerlendirildiğinde izolasyon olarak zorlanan teçhizatların başında gelen reaktörlerdeki olası arızaların mutlaka doğru değerlendirilmesi gerekir.

(4) Reaktörlerin açma durumları, diferansiyel bölgedeki arızalar, reaktör iç arızalan, hat açmasına bağlı açmalar, aşırı gerilim kaynaklı açmaları ihtiva eder.

(5) Eğer arıza sonrası kontrollü anahtarlama rölesinde tekrar tutuşma / reignation sinyali görülmüşse hiçbir şekilde tekrar devreye alınmamalı, konu ayrıntılı incelenmelidir.

(6) Diferansiyel / REF açmalarda primer ve sekonder denetimler, Reaktör zati korumaları çalıştığında reaktör denetimleri işletme birimleri tarafından arızanın nev’ine göre ilgili reaktör ve bağlı teçhizatlarının kontrol testlerinin yapılması gerekmektedir.

(7) Bu itibarla arıza sonrası yapılan tespitler ve alınan arıza kayıtları değerlendirmesi ile ikna edici sonuçlara ulaşılmadan reaktör hiçbir koşulda devreye alınmamalıdır.

(8) Hat açması kaynaklı servis olma haricinde reaktör açmasında devreye alma yetkisi Bölge Müdür Yardımcısı koordinasyonunda ve yetkisindedir. Herhangi bir işletme personeli teyit almadan devreye alma yapamayacaktır.

DC Kesik/ Araza Sinyali

(1) DC sistem bir transformatör merkezindeki en kritik şebekedir. Koruma ve kumanda devreleri işlevlerini DC sistem gerilimi ile sağladığından olası arızalarda personelin ve koruma elemanlarının çalışma imkanı olmayacaktır. DC kesik / arıza sinyalinin alınması durumunda APR-09 DC Kesik / Arıza Sinyali Alındı Talimatı takip edilir.

(2) Bu sebeple DC sistemin doğru işletilmesi, arızasının ivedilikle giderilmesi, eğer arızada müdahale imkanı sınırlı ise sistem işletmeciliği yönünden tedbirlerin alınarak risklerin ortadan kaldırılması esastır.

(3) 110/ 220 VDC redresörün servis harici olması durumunda, sistem yükü akü batarya grubundan karşılanacağı ve kapasitesine bağlı olarak bir süre sonra bara voltajının, koruma rölelerinin ihtiyaç duyduğu gerilimin altına düşmesi neticesinde koruma rölelerinin görevini yapamayacağı bilinmelidir. Redresörün servis harici olduğu tespit edilmesi durumunda, bir an önce sözlü/yazılı talimatlar doğrultusunda devreye alınmalıdır.

(4) 110/ 220 VDC şebeke koruma ve kumanda devreleri, 48 VDC şebeke haberleşme elemanlarını beslediğinden oluşabilecek arızalarında bu yönüyle yorumlanması gereklidir. Bu itibarla 110/ 220 VDC şebekedeki bir arızanın sonuçları çok daha riskli ve tolere edilemeyecek hadiseler doğurabilir.

(5) Transformatör Merkezlerindeki işletme personelinin DC sistem elemanları (Redresör, akü grubu, kablo bağlantıları, DC pano ve şalterler, denetleme ve kontrol röleleri, ölçü aletleri) ile ilgili işletme ve bakım talimatları ile olası arızalarda ne şekilde işlem yapılacağının mutlak suretle bilinmesi hayati önem taşımaktadır.

(6) 110/ 220 VDC sistemde DC kesik sinyali alınması ve yapılan müdahalelere rağmen DC kesik arızasının giderilememesi halinde işletme güvenliği sebebiyle karşı merkezlerdeki hat fider kesicileri açtırılmak suretiyle merkezin gerilimsiz bırakılması ilgili YTİM ve Bölge Müdürlüğü koordinasyonunda sağlanmalıdır.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Alarm Sinyallerinin Sınıflandırılması

Alarm Sinyallerinin Bildirimlerine Göre Sınıflandırılması

(1) Transformatör Merkezlerindeki primer teçhizat, koruma ve kumanda elemanları, haberleşme sistemleri ve AC / DC sistemden çeşitli sebeplerle normal olmayan durumu gösteren bir bilgi sinyali alınabilir. Bu bilgi sinyalleri açma sinyalleri ile birlikte alınabileceği gibi müstakil veya çoklu olarak açma meydana gelmeden de alınabilir.

(2) Bu Yönerge; sinyal gelen teçhizata göre 6 grupta toplamda 33 adet alarm sinyali Talimatından oluşacak şekilde sınıflandırılmıştır. Bu Yönergeye bağlı olarak sinyalin geldiği teçhizata göre;

a) SP-01 Bara / Kesici Arıza Koruma Ünitesi ile İlgili Alarm Sinyali Alındı Talimatı

b) SP-02 Transformatör ile İlgili Alarm Sinyali Alındı Talimatı

c) SP-03 Hat Fideri ile İlgili Alarm Sinyali Alındı Talimatı

ç) SP-04 Kesici ile İlgili Alarm Sinyali Alındı Talimatı

d) SP-05 Ayırıcı ile İlgili Alarm Sinyali Alındı Talimatı

e) SP-06 DC Sistem ile İlgili Alarm Sinyali Alındı Talimatı

takip edilir.

(3) Açma olduğu hallerde ilgili açma talimatlarının değerlendirilmesinde ve sonrasında sistemin tekrar devreye alınması aşamasında açma sinyalleri ile birlikte alarm sinyalleri de ilgili talimatlarda tanımlandığı üzere kontrol edilmeli, ikincil bir arızaya sebep olunmamalıdır.

(4) TM İşletme teknisyenleri tarafından anonsiyatörler, röleler veya röle üniteleri ile kumanda panolarında ve SCADA sistemlerinde sinyaller geldikten sonra genel olarak ilk aşamada; aşamada sinyal bilgisi ve saati not edilmeli, fotoğrafla desteklenerek resetlenip resetlenmediği kontrol edildikten sonra mutlaka tüm bilgileri içerecek şekilde Bölge İşletme Birimlerine bilgi verilmelidir. Sinyalin niteliğine göre ilgili noktalarda işletme kontrolleri yapılması gerekeceğinden sinyal talimatları konusunda gerekli denetimlerin ne olduğu, hangi sinyale göre ne işlem yapılacağı mutlak suretle takip edilmelidir.

(5) Transformatör Merkezlerinde çok sayıda sinyal bulunmakta olup, bu kısımda öncelikli olan ve arıza hali ile teçhizatın emre amadeliğine mani olabilecek durumları içeren sinyaller üzerinde durulmuştur.

(6) Görev tanımlarına göre iş akış diyagramlarındaki renk gruplarından yeşil kısım işletme teknisyenleri ve grup mühendislerini, mavi kısım Bölge Müdürlükleri İşletme Birimleri çalışanlarını (İşletme ve Bakım, Koruma, Test, Elektronik, Ölçü), Turuncu kısım ise Bölge Müdürü ve Bölge Müdür Yardımcısının arıza sonrası kontrol/karar sürecindeki görevlerini düzenleyecek şekilde sınıflandırılmıştır. Ancak arızaların bütün olarak değerlendirilmesi gerektiğinden arıza sürecinin tüm çalışan personel tarafından ayrıntılı irdelenmesi gerekir.

(7) İlgili talimatlarda TM İşletme Teknisyenleri tarafından yapılacak denetimlerin ne olduğu, Bölge İşletme Birimleri tarafından hangi kontrollerin yapılması gerektiği, oluşabilecek sistem ve/veya teçhizat riskleri ve işlem basamakları tanımlanmıştır.

ÜÇÜNCÜ KISIM

Çeşitli ve Son Hükümler

Son Hükümler

Yürürlükten Kaldırma

(1) Bu Yönergenin yürürlüğe girdiği tarihten bir ay sonra 23.12.2020 tarih ve 34-539 sayılı Yönetim kurulu kararı ile yürürlüğe giren Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi İşletme Arıza Halleri Yönergesi yürürlükten kalkar.

Yürürlük

(1) Bu Yönerge TEİAŞ Yönetim Kurulu’nun onayladığı tarihten bir ay sonra yürürlüğe girer.

Yürütme

(1) Bu Yönerge hükümlerini Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi Genel Müdürü yürütür.