M. Ceren Erdem / On İki Levha Yayıncılık, Ocak 2023

Sonuç “Medeni Yargılama Hukukunda Yetki Sözleşmeleri” adlı tezimizde, taraflara aralarındaki hukuki ilişkiden kaynaklanan uyuşmazlıklarının çözümü için belirledikleri mahkemeyi yetkili kılma imkânı tanıyan yetki sözleşmeleri kurumu incelenmiştir. Çalışmamızda, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’ndaki yetki sözleşmesine ilişkin HMK m.17 ve HMK m.18 hükümleri ele alınmıştır. HMK’ da düzenlenen yetki sözleşmeleri önemli değişiklikler içermektedir. Bu değişikliklerin gerekçesinin anlaşılabilmesi için sırasıyla, HUMK düzenlemesiyle 2006 ve 2008 tarihli tasarılardaki yetki sözleşmesine ilişkin düzenlemeler ve bunlara ilişkin

M. Ceren Erdem / On İki Levha Yayıncılık, Ocak 2023

İkinci Bölüm - Yetki Sözleşmesinin Kuruluşu, Geçerlilik Şartları, Etkisi, Hükümleri ve Sona Ermesi I.Yetki Sözleşmesinin Kuruluşu Tarafların ... başvuracakları mahkemeyi yetkili hale getirmek için yaptıkları sözleşmeye “yetki sözleşmesi” denir. Yetki sözleşmesi, asli ve doğrudan etkisini usul hukukunda göstermesi sebebiyle, öğretide çoğunlukla kabul edilen görüşe göre, bir usul sözleşmesi ve aynı zamanda geniş anlamda bir usul işlemidir. Yetki sözleşmesinin ... , taraflar arasında yapılmış olan yetki sözleşmesi, usul hukuku bakımından bir etki doğurmayacak; taraflar arasında yapılmış maddi hukuka ilişkin bir sözleşme

M. Ceren Erdem / On İki Levha Yayıncılık, Ocak 2023

B.Sözleşmenin Tarafları Açısından Geçerlilik Şartları 1.Genel Olarak HMK’nın yürürlüğüyle birlikte yetki sözleşmesinin taraflarının belirli kişilerle sınırlandırıldığı görülmektedir. HUMK zamanında sözleşmeyi yapabilecek kişiler açısından herhangi bir sınırlama olmaksızın herkesin yetki sözleşmesi yapabilmesine izin verilirken; HMK’nın yürürlüğe girmesiyle sadece tacirler ve kamu tüzel kişilerinin yetki sözleşmesi yapabileceği kabul edilmiştir. Bu durumda, HMK’nın yürürlüğünden sonra, gerçek kişilerin kendi aralarında veya kanunda sayılan kişilerle (tacirler veya kamu tüzel kişileri) yetki sözleşmesi

M. Ceren Erdem / On İki Levha Yayıncılık, Ocak 2023

3.Yetki Sözleşmesinin Yazılı Olarak Yapılması Yetki sözleşmesinin geçerlilik şartlarından biri de sözleşmenin yazılı olarak yapılmasıdır (HUMK m.22 ... sözleşme hüküm doğurmayacaktır. Bu durumda TBK m.12/II ve HMK m.18/II hükmü birlikte değerlendirildiğinde, yetki sözleşmeleri için öngörülen yazılı şeklin geçerlilik şartı olduğu görülmektedir(230),(231). Dolayısıyla, yazılı olarak yapılmayan yetki sözleşmesi, başka bir delille (yemin-tanık) ispat edilemeyecektir(232). Taraflar yetki sözleşmesiyle tabii hâkimden başka bir hâkimin önünde uyuşmazlığın çözümünü amaçlamaktadır; bu sebeple kanun koyucu, tarafların

M. Ceren Erdem / On İki Levha Yayıncılık, Ocak 2023

III.Türk Hukukunda Yetki Sözleşmeleri A.Medeni Yargılama Hukukunda Yetki Sözleşmeleri Taraflar arasında yapılan maddi hukuk sözleşmesine, bir madde şeklinde “yetki şartı” eklenerek veya ayrı bir “sözleşme” olarak yapılabilen yetki sözleşmeleri, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile önemli ... HMK’da açık hükümle düzenlenmiştir. 2006 tarihli Hukuk Muhakemeleri Kanunu Tasarısı ile yetki sözleşmesinin tarafları ve bu tarafların yapmış oldukları sözleşmenin münhasır yetki kuralı ihdası hususunda farklı hükümler getirilmiştir. Ancak, 2008 tarihli tasarıda, 2006 tarihli tasarıdaki taraf ayrımı

M. Ceren Erdem / On İki Levha Yayıncılık, Ocak 2023

IV.Yetki Sözleşmesinin Hükümleri A.Münhasır Yetki Sözleşmesi- Münhasır Olmayan Yetki Sözleşmesi Tarafların aralarında yaptıkları yetki sözleşmesi ... mahkeme olarak belirlenmesi halinde “münhasır yetki sözleşmesi” nin varlığından söz edilecektir(332). Ancak, yetki sözleşmesi ile belirlenen mahkeme ... “münhasır olmayan yetki sözleşmesinin” varlığından söz edilecektir. Öğretide, taraflar arasında yapılan yetki sözleşmesinin münhasır niteliğe sahip olup olmadığı tartışılmıştır. Özellikle HUMK zamanında tarafların münhasır nitelikte bir yetki sözleşmesi yapıp yapamayacakları farklı görüşlerin ortaya çıkmasına

M. Ceren Erdem / On İki Levha Yayıncılık, Ocak 2023

E.Yetki Sözleşmesinin Etkisi Hakkındaki Görüşümüz HMK’nın yetki sözleşmesine ilişkin düzenlemesine bakıldığında, taraflar bakımından bir sınırlama getirildiği görülmektedir. Yukarıdaki başlıklarda da ifade edildiği üzere bu sınırlamadaki temel amaç HMK’da yetki sözleşmesi yapmaya ehil olan kişilerin eşit ... ettiği tacirleri ve kamu tüzel kişilerini yetki sözleşmesi yapabilecek kişiler çerçevesinde düzenlemiştir. Bu durumda, yetki sözleşmesi yapmaya ehil kişiler arasında yer almayan (tacir olmayan) gerçek kişilerin kendi aralarında (gerçek kişi- gerçek kişi) yahut kanunda yer alan yetki sözleşmesi

M. Ceren Erdem / On İki Levha Yayıncılık, Ocak 2023

2.Tacirler HMK’ya göre yetki sözleşmesi yapabilecek kişilerden biri de tacirdir(124). Tacir kavramı, Türk Ticaret Kanunu’nda(125) yer alan ... olduğu için yetki sözleşmesi yapabilecektir. TTK m.13’te küçük veya kısıtlıların tacir sıfatlarına ilişkin düzenleme yapılmıştır. Bu hükme göre, yasal ... veya kısıtlı kazanacaktır. Bu durumda küçük veya kısıtlı tacir adına, yasal temsilci olan veli veya vasi tarafından yetki sözleşmesi yapılacaktır(129 ... yetki sözleşmesi yapabilecekleri kabul edilmiştir(133). Kanunda, bazı durumlarda tacir sıfatı elde edilememekle birlikte, sorumluluk bakımından

M. Ceren Erdem / On İki Levha Yayıncılık, Ocak 2023

2.Mahkemenin veya Mahkemelerin Belirli Olması Tarafların, yetki sözleşmesinde uyuşmazlığın çözümü için yetkili olan mahkemeyi açıkça göstermeleri ... yetki sözleşmesi yoluyla tek mahkemeyi yetkili kılabilecektir. Birden fazla mahkemenin yetkili kılınabileceğinin kabulü halinde, sözleşmenin güçlü tarafı ... tarafların sözleşmeyle ancak tek bir mahkemeyi yetkili kılabilecekleri kabul edilmelidir(215). Azınlıkta kalan görüş uyarınca, yetki sözleşmesiyle birden fazla ... mahkemeyi yetkili kılmalarına izin verilmiştir (HMK m.17). Tarafların yetki sözleşmesiyle yetkilendirdikleri mahkemenin açıkça belirtilmesi gerekmektedir. Bu

M. Ceren Erdem / On İki Levha Yayıncılık, Ocak 2023

uygulandığı görülmektedir. Yetki sözleşmesi kanunda yer alan kişilere belirli koşullar çerçevesinde yetkili mahkemeyi belirlemek için sözleşme yapma imkânı tanımaktadır. HMK’da yer alan yetki sözleşmesine yönelik düzenlemelerde sözleşmenin tarafları ve geçerlilik koşulu bakımından kanunda bazı sınırlamalar yer ... yetki sözleşmesi için hükümsüzlük sonucu doğacaktır(250). HUMK zamanında, sözleşmeyi imzalayacak taraflar açısından bir sınırlamaya gidilmemiş ancak ... sözleşmesi yapabilecek kişilerin sınırlandırılmasıyla birlikte, yetki sözleşmesinin güçlü tarafın güçsüz tarafa dayatma aracı olarak kullanılmasının önüne

M. Ceren Erdem / On İki Levha Yayıncılık, Ocak 2023

A.Yetki Sözleşmesinin Cüzi ve Külli Halefler Bakımından Etkisinin Değerlendirilmesi HMK’da yetki sözleşmesi yapmaya ehil kişilerin tacir ve kamu tüzel kişisiyle sınırlandırılmış olması, yetki sözleşmesinin tarafların külli ve cüzi halefleri bakımından bağlayıcılığı sorununu gündeme getirmektedir. İfade edildiği üzere, yetki sözleşmesi yapabilecek olan kişilerin tacir ve kamu tüzel kişileriyle sınırlandırılmış olmasının sebebi, bu kişilerin hukuken ... halef geçerli olarak yapılan yetki sözleşmesiyle bağlı olacak mıdır? Yetki sözleşmesinin, tarafların külli ve cüzi haleflerini bağlayıp bağlamayacağı

M. Ceren Erdem / On İki Levha Yayıncılık, Ocak 2023

B.Olumlu Yetki Sözleşmesi- Olumsuz Yetki Sözleşmesi Bir uyuşmazlığın çözümünde, taraflar arasında yapılan anlaşma neticesinde kanunen yetkili olan mahkeme/mahkemelerin yetkisinin kaldırılması halinde, bu sözleşme niteliği itibariyle “olumsuz yetki sözleşmesi” olacaktır(356). Bununla birlikte, kanunen yetkili olmayan mahkeme/ mahkemelerin tarafların anlaşmasıyla yetkili kılınması halinde “olumlu yetki sözleşmesi” ortaya çıkacaktır(357). Öğretide ... neden olmuştur. Tarafların, olumsuz yetki sözleşmesi yapıp yapamayacaklarını HUMK ve HMK dönemi olmak üzere ikiye ayırarak değerlendirmek yerinde

Gizem Yılmaz / On İki Levha Yayıncılık, Eylül 2024, Sayfa: 297 - 307

. Türk hukukunda yetki mefhumu kamu düzenine ilişkin olmadığından, sözleşme özgürlüğüne üstünlük tanınarak tarafların, yetki sözleşmesiyle menfaatlerine en uygun yer mahkemesini uyuşmazlığı görmeye yetkili kılmalarına izin verilmektedir. Türk hukukunun uygulama alanına giren yetki sözleşmeleri, yabancı ... inceleme yapılırken öncelikle Türk hukukuna göre yetki sözleşmesinin geçerliliği denetlenmeli, sonrasında ise iç hukuk yönünden yetkili mahkemenin bulunup bulunmadığına göre Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi tespit edilmelidir. Yetki sözleşmesinin geçerliliği ya davanın Türk mahkemesinde açılması halinde

M. Ceren Erdem / On İki Levha Yayıncılık, Ocak 2023

B.Zaman Bakımından Uygulanma Kavramı ve Yetki Sözleşmesinin Zaman Bakımından Uygulanmasına İlişkin Görüşler Kanunların zaman bakımından uygulanması ... ifade edilmektedir(116). HMK’nın zaman bakımından uygulanmaya ilişkin hükümlerine bakıldığında yetki ve inceleme konumuz olan yetki sözleşmeleriyle ... , yetki sözleşmelerine de genel hüküm olan HMK m.448 hükmü uygulanacaktır. Yani, tamamlanmamış yetki sözleşmeleri, HMK’da yer alan hükümlere göre değerlendirilecektir. Bu noktada, yetki sözleşmelerinin ne zaman tamamlanmış sayılacağı önem arz etmektedir. Yetki sözleşmesinin tamamlanma anı, bu sözleşmelerin

M. Ceren Erdem / On İki Levha Yayıncılık, Ocak 2023

çalışılacaktır. Öğretide, kambiyo senedinin avalist yahut cirantasının yetki sözleşmesi yapmaya ehil kişilerden (tacir veya kamu tüzel kişilerinden) biri olmaması ... uyarınca, yetki sözleşmesinin ancak tacir veya kamu tüzel kişisi olan cüzi ve külli halefleri bağlayacağı yönündeki kabul uygulamada bazı problemler ... keşideci ve lehtar yetki sözleşmesi yapmaya ehil kişilerden biri değilse, konulmuş yetki kaydı baştan itibaren sonuç doğurmayacaktır. Daha sonra senedi ... , yetki sözleşmesine de taraf olamayacaktır. Bununla birlikte, kuruluş aşamasında koşullara uygun ve geçerli bir şekilde eklenen yetki kaydının, daha sonra

M. Ceren Erdem / On İki Levha Yayıncılık, Ocak 2023

, kanunen yetkili mahkemeler dışında başka bir mahkemeye başvurma hakkı tanıyan kuruma “yetki sözleşmesi” adı verilmektedir. Her ne kadar yetki sözleşmesi ... görülmektedir. Taraflar yapacakları yetki sözleşmesiyle kanunen yetkisiz bir mahkemeyi yetkili hale getirmenin yanında kanunen özel yetkili olarak sunulan mahkeme/mahkemeleri aralarındaki hukuki ilişkiden kaynaklı uyuşmazlığın çözümü için başvuracakları mahkeme olarak belirlemek şeklinde de yetki sözleşmesi yapabilir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun yürürlüğe girmesiyle, yetki sözleşmesiyle ilgili düzenlemelerde de önemli değişiklikler yapılmıştır. İlk olarak

M. Ceren Erdem / On İki Levha Yayıncılık, Ocak 2023

yetki sözleşmesinin geçerli olduğunun kabul edilmesi gerektiği ifade edilmiştir. Çünkü, belirlilik unsurunun sözleşmenin geçerlilik koşulu olarak kabul ... . HMK m.18’e göre, yetki sözleşmesinin geçerli olabilmesi için, HUMK m.22’den farklı olarak uyuşmazlığın değil; uyuşmazlığın kaynaklandığı hukuki ... bir yetki sözleşmesi HMK anlamında geçerli olmayacaktır. Kanun, tarafları koruma düşüncesiyle, uyuşmazlığın kaynaklandığı hukuki ilişkinin belirli veya ... da yetki sözleşmesi yapılabilir(203),(204). Uyuşmazlık ortaya çıktıktan sonra, var olan hukuki uyuşmazlık için yetki sözleşmesi yapıldığı için

M. Ceren Erdem / On İki Levha Yayıncılık, Ocak 2023

koşuluyla, usul sözleşmesi yapılabilmesine izin verilmiştir(30). İnceleme konumuz olan yetki sözleşmeleri, kanunda açıkça düzenlenmiştir. Dolayısıyla tarafların bu sözleşmeyi yapabilecekleri hususunda sözleşme özgürlüğüne sahip oldukları kabul edilmiştir(31). Yetki sözleşmesinin hukuki niteliği bakımından öğretide farklı görüşler ortaya çıkmıştır. Öğretideki bir görüşe göre, yetki sözleşmesi maddi hukuka ilişkin bir sözleşmedir ve bu sözleşmeye maddi hukuka ilişkin hükümler uygulanmalıdır(32). Öğretideki ağırlıklı yöndeki bir diğer görüş uyarınca, yetki sözleşmesi asli etkisini usul hukukunda meydana getirmesi

M. Ceren Erdem / On İki Levha Yayıncılık, Ocak 2023

yargılama hukukunda, tarafların, aralarında anlaşarak başvuracakları mahkemeyi yetkili kılmalarına her uyuşmazlık için izin verilmemiştir. Yetki sözleşmesi yapılamayacak halleri HUMK ve HMK döneminde yer alanlar şeklinde ikiye ayırarak incelemek yerinde olacaktır. HUMK döneminde yetki sözleşmesi yapılamayacak haller ... hallerde yetki sözleşmesi yapılabileceği belirtilmiştir. Bununla birlikte, HUMK m.23’te iki tarafın arzularına tabi olmayan uyuşmazlıklar için yetki ... halleri belirtilmiş olmakla birlikte bu hallerde de yetki sözleşmesi yapılmasına izin verilmemektedir(40). Bu durumda, HUMK döneminde, tarafların üzerinde

M. Ceren Erdem / On İki Levha Yayıncılık, Ocak 2023

D.Yetki Sözleşmesinin Tamamlanma Zamanı ve Zaman Bakımından Uygulanmaya İlişkin Görüşümüz Taraflar arasında yapılan yetki sözleşmesi, dava esnasında ... çözümü için başvuracakları mahkeme bakımından anlaştıklarını ifade eden bir maddi hukuk sözleşmesi olarak hüküm ifade edecektir. O halde, yetki sözleşmesi, dava açılmasıyla birlikte bir usul sözleşmesi aynı zamanda bir usul işlemi sıfatını kazanacaktır. Taraflar, yetki sözleşmesini, aralarında doğmuş veya ... içerinde yetki itirazında bulunmaması (veya bulunması halinde itirazın yerinde bulunmayarak reddedilmesi) durumunda, yapılan yetki sözleşmesi usul hukuku

M. Ceren Erdem / On İki Levha Yayıncılık, Ocak 2023

B.Yetki Sözleşmesinin Kefil ve Üçüncü Kişiler Bakımından Etkisi Yetki sözleşmesinin etkisi bakımından ele alınması gereken durumlardan bir diğeri ise yetki sözleşmesinin üçüncü kişilere etkisinin bulunup bulunmayacağıdır. Sözleşmelerin nisbiliği ilkesi gereğince, yetki sözleşmesi, sözleşmenin tarafları arasında geçerli olacak ancak sözleşme ye taraf olmayan(287) üçüncü kişileri bağlamayacaktır(288). Yargıtayın, yetki sözleşmesinin üçüncü kişilere etkisinin olmayacağı yönünde kararlar verdiği görülmektedir(289). Yetki sözleşmesiyle ilgili olarak ele alınması gereken hususlardan biri de yetki

Gizem Yılmaz / On İki Levha Yayıncılık, Eylül 2024, Sayfa: 286 - 289

B.Asimetrik Yetki Sözleşmeleri Taraflar arasındaki yetki sözleşmelerinin her zaman iki tarafa da eşit hak sağlayacak şekilde yapılmadığı görülmektedir. Yetkili mahkemeyi belirleme imkanını tek bir tarafa veren yetki sözleşmeleri yapılabileceği gibi bir taraf için tek bir mahkeme yetkilendirilirken sözleşmenin diğer tarafı için birden fazla mahkemenin yetkisini öngören asimetrik yetki sözleşmeleri de yapılabilmektedir(221). Özellikle ... konulabilmektedir(222). Asimetrik yetki sözleşmeleri olarak adlandırılan bu tür sözleşmelerin geçerliliği ise doktrinde tartışmalıdır. Ağırlıklı olarak savunulan

Gizem Yılmaz / On İki Levha Yayıncılık, Eylül 2024, Sayfa: 221 - 240

söz konusu olan yetki incelenecektir. Yetki sözleşmeleri ile mahkemelerin yetkisinin tesis edilmesi usuli bir işlem olduğundan, Türk mahkemelerini yetkili kılan yetki sözleşmesinin geçerliliği lex fori olarak Türk hukukuna tabidir(32). Türk hukukunda yer itibariyle yetki kuralları, MÖHUK md. 40 uyarınca aynı zamanda milletlerarası yetki kuralları olarak işlev görmekte olup(33) yetki sözleşme lerine ilişkin düzenlemeler HMK md. 17-19 aralığında ... maddesinde, yetki sözleşmesinin kimler tarafından yapılabileceği düzenlenerek yetki sözleşmesi yapma ehliyeti ortaya konulmuştur. Hükme göre; tacirler veya

M. Ceren Erdem / On İki Levha Yayıncılık, Ocak 2023

IV.Yetki Sözleşmesinin Yapılma Zamanına Göre Uygulanacak Hükümler A.Genel Olarak Yetki sözleşmeleri, 6100 sayılı HMK’da 1086 sayılı HUMK’tan farklı bir şekilde düzenlenmiştir. Her iki kanunda yer alan yetki sözleşmesine ilişkin maddeler incelendiğinde aralarında iki büyük farklılığın olduğu görülmektedir. İlk olarak, HUMK zamanında yetki sözleşmesini yapabilecek taraflarda herhangi bir sınırlama yapılmamışken; HMK ile sözleşmenin tarafları sınırlanmış, yetki sözleşmesi yapabilecek kişiler tacirler veya kamu tüzel kişileri olarak kabul edilmiştir. Bu durumda, HMK’nın yürürlüğe girmesiyle birlikte

M. Ceren Erdem / On İki Levha Yayıncılık, Ocak 2023

D.Sözleşmeye Katılma- Üçüncü Kişi Yararına Sözleşme ve Sözleşmenin Devri Halinde Yetki Sözleşmesinin Etkisi Sözleşmeye katılma, mevcut bir ... sözleşmesi yapabilecek kişiler açısından getirilen sınırlama, katılan kişi için de uygulanmalıdır. Bir başka deyişle, yetki sözleşmesinin katılan kişi üzerinde ... , yetki sözleşmesi yazılı olarak yapılması halinde katılan için hüküm doğuracaktır. Bu durumda, yetki sözleşmesinin, katılan üçüncü kişi için hüküm ifade ... kişi lehine de yetki sözleşmesi yapabilirler. Bu durum, TBK m.129’da düzenlenen üçüncü kişi yararına sözleşmenin farklı bir görünümü olarak ortaya