Hasan Kayırgan / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2019

vis maior (en büyük kuvvet), damnum fatale ve casus majores tabirleriyle ifade olunan zorlayıcı neden (mücbir sebep) karşı konulamayan olay olarak kabul ... BİRİNCİ BÖLÜM ZORLAYICI VE ZORUNLU NEDENLER İLE BENZERİ KAVRAMLAR I. ZORLAYICI NEDEN A. Kavram Olarak Zorlayıcı Neden Zorlayıcı neden kavramı özel hukukta sıkça kullanılmakta ve sorumluluk hukukunda borçlunun sorumluluğunu ortadan kaldırmaktadır. Zorlayıcı nedenin sonuçlarına ilişkin kanunlarda birçok düzenleme bulunmasına rağmen, zorlayıcı nedenin tanımı ve unsurları ile ilgili Türk Borçlar Kanununda ve 4857 sayılı İş Kanununda açık bir tanım

Hasan Kayırgan / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2021

düşünülmüştür. Hatta 4857 sayılı İş Kanununun 34. maddesinde mücbir sebepten bahsedilmekte iken feshe ilişkin ve fazla çalışmaya ilişkin hükümlerde zorlayıcı sebep ifadesi kullanılarak kavram birliği de sağlanamamıştır. Hatta bu şekilde mücbir sebep ile zorlayıcı neden arasında bir ayırım bulunması gerektiği ... SONUÇ Zorlayıcı neden kavramı borçlar hukuku kaynaklı bir kavramdır. Sonuçlarına ilişkin pek çok hüküm de vazedilmiştir. Buna karşın zorlayıcı nedenin nasıl tanımlanması gerektiğine ve hangi hallerin zorlayıcı neden oluşturabileceğine dair hukuki bir tanım bulunmamaktadır. İş Hukukunda da zorlayıcı

Hasan Kayırgan / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2019

düşünülmüştür. Hatta 4857 sayılı İş Kanununun 34. maddesinde mücbir sebepten bahsedilmekte iken feshe ilişkin ve fazla çalışmaya ilişkin hükümlerde zorlayıcı sebep ifadesi kullanılarak kavram birliği de sağlanamamıştır. Hatta bu şekilde mücbir sebep ile zorlayıcı neden arasında bir ayırım bulunması gerektiği ... SONUÇ Zorlayıcı neden kavramı borçlar hukuku kaynaklı bir kavramdır. Sonuçlarına ilişkin pek çok hüküm de vazedilmiştir. Buna karşın zorlayıcı nedenin nasıl tanımlanması gerektiğine ve hangi hallerin zorlayıcı neden oluşturabileceğine dair hukuki bir tanım bulunmamaktadır. İş Hukukunda da zorlayıcı

Hasan Kayırgan / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2021

vis maior (en büyük kuvvet), vis divina(5) damnum fatale, ve casus majores tabirleriyle ifade olunan zorlayıcı neden (mücbir sebep) karşı konulamayan ... BİRİNCİ BÖLÜM ZORLAYICI VE ZORUNLU NEDENLER İLE BENZERİ KAVRAMLAR I. ZORLAYICI NEDEN A. Kavram Olarak Zorlayıcı Neden Zorlayıcı neden kavramı özel hukukta sıkça kullanılmakta ve sorumluluk hukukunda borçlunun sorumluluğunu ortadan kaldırmaktadır. Zorlayıcı nedenin sonuçlarına ilişkin kanunlarda birçok düzenleme bulunmakta iken zorlayıcı nedenin tanımı ve unsurlarına ilişkin olarak Türk Borçlar Kanunu’nda açık bir tanım yapılmamıştır(1). Aynı durum

Yusuf Karakoç / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2021, Sayfa: 1523 - 1531

GENEL DEĞERLENDİRME ve SONUÇ İnsanlık tarihi boyunca her yerde ve her dönemde mücbir sebeplerin kişilerin aleyhine sonuç doğmasına engel bir hal olarak kabul edildiği bilinmektedir. Mücbir sebep, çeşitli hukuk dallarının ortak kavramıdır. Süresi içinde bir mücbir sebep ya da beklenmeyen halin ... sebep ile ilgili temel düzenleme, Vergi Usul Kanunu’nda yer almaktadır. Mücbir sebep sayılan halleri tahdidi olarak sınırlandırmak mümkün olmadığından, kanun koyucu tarafından mücbir sebep sayılan hallere örnekler verilmekte ve “gibi” edatı kullanılarak mücbir sebep hallerinin maddede yazılı olan hallerle

Yusuf Karakoç / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2021, Sayfa: 1520 - 1523

V. Mücbir Sebebin Varlığı ve Etkisinin İsbatı Mücbir sebepler ile ilgili olarak iki halin bilinmesi gerekir. Bunlardan birincisi, mücbir sebebin varlığıdır. Bu bağlamda, mücbir sebebin gerçekleşmiş olması ve bunun bilinmesi şarttır. Gerçekleşen mücbir sebebin bir kesimin, kısımın ya da toplumun tamamını ilgilendirmesi, etkilemesi mümkündür. Mücbir sebebe ilişkin hüküm ve sonuçları kabul etmek ve buna bağlı-dayalı olarak uygulama yapmak durumunda olan kişi, makam ve mercilere karşı böyle bir mücbir sebebin varlığının isbatı gerekmemek tedir. Buna karşılık, mücbir sebebin bir kişiyi ya da dar bir grubu

Hasan Kayırgan / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2019

. Zorlayıcı nedenler denildiğinde ilk akla gelen kavram mücbir sebeptir. İş Hukuku uygulamasında söz konusu kavram daha geniş anlamda uygulanmış ve umulmayan ... . Ayrıca zorlayıcı nedenlerin sadece mücbir sebep ifadesini mi karşıladığı, mücbir sebep ile zorlayıcı neden ifadelerinin aynı anlama gelip gelmediği ve ... alınmıştır. Burada mücbir sebep ile zorlayıcı nedenin aynı anlamı mı karşıladığı, yoksa Kanun koyucunun bilerek böyle bir ayırıma mı gittiği ele alınacaktır ... belgesinin elinden alınması hali, ekonomik kriz gibi hallerde irdelenecektir. Son olarak özellikle zorlayıcı neden –mücbir sebep- (höhere Gewalt

Hasan Kayırgan / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2021

. Ayrıca zorlayıcı nedenlerin sadece mücbir sebep ifadesini mi karşıladığı, mücbir sebep ile zorlayıcı neden ifadelerinin aynı anlama gelip gelmediği ve ... alınmıştır. Burada mücbir sebep ile zorlayıcı nedenin aynı anlamı mı karşıladığı, yoksa Kanun koyucunun bilerek böyle bir ayrıma mı gittiği ele alınacaktır ... belgesinin elinden alınması hali, ekonomik kriz gibi haller de irdelenecektir. Son olarak özellikle zorlayıcı neden –mücbir sebep- (höhere Gewalt), imkânsızlık ... nedenler denildiğinde ilk akla gelen kavram mücbir sebeptir. İş Hukuku uygulamasında söz konusu kavram daha geniş anlamda uygulanmış ve umulmayan hal

Yusuf Karakoç / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2021, Sayfa: 1512 - 1517

2. Dava Açma ve Kanun Yolu Sürelerine Etkisi Vergi yargılaması hukuku alanında düzenleme noksanı nedeniyle mücbir sebeplerin varlığının dava açma ve ... /1139, (Kızılot, s. 465). Ayrıca bkz. “Dava açma hakkının, vergi ödevi olmadığı; bu nedenle, mücbir sebebin, dava açma süresinin işlemesini durdurmayacağı ... maddelerinde yer alan düzenlemelere benzer bir düzenlemeye İdari Yargılama Usulü Kanunu’nda yer verilmediğinden, bu Kanunda yer alan süreler, mücbir sebebe ... Kanununda yer alan süreler üzerinde etkisi bulunan mücbir sebebin, dava açma sürelerinin işleyişini durdurması söz konusu olamaz(99). Bununla birlikte

Yusuf Karakoç / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2021, Sayfa: 1476 - 1479

tanımlanmaya ve kapsamı belirlenmeye çalışılmaktadır. Kanun metninde “gibi” edatının kullanılması nedeniyle mücbir sebep oluşturan haller maddede sayılanlardan ... II. Mücbir Sebep Sayılan Haller A. Genel Açıklama Vergi Usul Kanunu’nda mücbir sebebin tanımı yer almamakta; vergi ödevlerinin yerine getirilmesi için belirlenen sürelerin işlememesi sonucunu doğuran mücbir sebep halleri sayılmaktadır (VUK.m.13). Buna göre, mücbir sebepler; 1. Vergi ödevlerinden ... dolayısıyla defter ve vesikalarının elinden çıkmış bulunması, gibi hallerdir.” (VUK.m.13)(34). Vergi Usul Kanunu, mücbir sebebi tanımlamadan, mücbir sebep

Yusuf Karakoç / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2021, Sayfa: 1473 - 1475

sebeplerinin başında mücbir sebepler gelmektedir. Böyle durumlarda kişilerin süre hükümlerine aykırı davrandıkları gerekçesiyle sorumlu tutulmamaları gerektiği ... işlememesi hukukun genel prensipleri arasında yer almaktadır(31). Malî Hukuk bakımından mücbir sebeplerin süreleri geciktirici etkisinden söz etmek mümkündür. Çünkü, mücbir sebep halleri ve sürelere etkisinin açıkça düzenlendiği Vergi Usul Kanunu’nda ödevlerin yerine getirilmesi geciktirilmektedir. Nitekim, ödevlerin yerine getirilmesine engel olduğu kabul edilen mücbir sebep halleri sadece sürelerin işlemesini önlemekte; mücbir sebep ortadan kalktığında

Hasan Kayırgan / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2021

D. Zorlayıcı Nedene Bağlanan Sonuçlar Zorlayıcı neden için aranan unsurların bulunması ve bunların ispat edilmesi halinde borçlar hukukunda illiyet ... riziko alanında isnat edilemeyen hallerden biri olarak zorlayıcı neden gösterilmektedir(170). Ancak Saymen-Elbir’e göre zorlayıcı neden hukuka aykırılığı ortadan kaldırırken(171) Tandoğan’a göre ise zorlayıcı neden hukuka aykırılığı ortadan kaldırmamalı yalnızca illiyet bağını kesen hal olarak kabul edilmelidir(172) (173). Bize göre de zorlayıcı neden illiyet bağını ortadan kaldırmakta ve böylece sonuç yükümlülüğü, zorlayıcı neden ile sona ermektedir(174

Yusuf Karakoç / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2021, Sayfa: 1464 - 1468

niteliği ve etkisi hakkında geniş bilgi için bkz. Gülşen R., Ceza Hukukunda Sorumluluğu Kaldıran Nedenlerden Kaza, Mücbir Sebep, Cebir ve Tehdit, (Seçkin ... I. Mücbir Sebep Kavramı, Unsurları ve Hukukî Niteliği A. Genel Açıklama Mücbir sebep, “(Alm. höhere Gewalt; Fr. force majoure; İng. vis major ... -sözlük anlamını ifade etmektedir. Mücbir sebep teriminin günümüz Türkçesindeki karşılığı olarak beklenilmeyen hal(10)– zorunlu neden gibi terimler de kullanılmaktadır(11). Mücbir sebep sadece Malî Hukuk alanında değil, diğer hukuk dallarında da karşımıza çıkan genel bir hukuk terimidir. Mücbir sebebin, hukukun

Hasan Kayırgan / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2021

doğrultuda umulmayan halin varlığı sözleşmenin tadilini gerekli kılmakta iken zorlayıcı neden sözleşmenin feshini gerektirir(246). (231) Gözübüyük, Mücbir ... B. ZORLAYICI NEDEN İLE UMULMAYAN HÂL ARASINDAKİ FARKLAR Zorlayıcı neden ve umulmayan hâlin her ikisi de sonuç yükümlülüğünü ortadan kaldırmakta veya ... ). Diğer bir deyişle, her zorlayıcı nedenin umulmayan hâl olarak kabulü mümkün iken her umulmayan hal, zorlayıcı neden olarak değerlendirilemez(233). Dolayısıyla zorlayıcı nedenin varlığını ispatlamak, umulmayan hale nazaran daha zordur(234). Uygulamada söz konusu kavramlar sıklıkla karıştırılmaktadır(235

Hasan Kayırgan / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2019

C. Zorlayıcı Nedene Bağlanan Sonuçlar Zorlayıcı neden için aranan unsurların varlığı ve bu durumların ispat edilmesi halinde Borçlar Hukukunda ... kapsamı süresince ifa yükümlülüğünden kurtarır. Bu doğrultuda riziko alanında isnat edilemeyen hallerden biri olarak zorlayıcı neden gösterilmektedir(121). Ancak Saymen-Elbir’e göre zorlayıcı neden hukuka aykırılığı ortadan kaldırırken(122) Tandoğan’a göre ise zorlayıcı neden hukuka aykırılığı ortadan kaldırmamalı yalnızca illiyet bağını kesen hal olarak kabul edilmelidir(123) (124). Bize göre de zorlayıcı neden illiyet bağını ortadan kaldırmakta ve böylece

Hasan Kayırgan / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2019

feshini gerektirir(194). (180) Gözübüyük, Mücbir Sebep, s. 13; Ergun İnce, “İş Hukukunda Zorlayıcı Sebep”, İş Hukuku Dergisi, S. 1969/8, s. 692. (181 ... B. ZORLAYICI NEDEN İLE UMULMAYAN HÂL ARASINDAKİ FARKLAR Zorlayıcı neden ve umulmayan hâlin her ikisi de sonuç yükümlülüğünü ortadan kaldırmakta veya ... ). Diğer bir deyişle her zorlayıcı nedenin umulmayan hâl olarak kabulü mümkün iken her umulmayan hal, zorlayıcı neden olarak değerlendirilemeyecektir(182). Uygulamada söz konusu kavramlar sıklıkla karıştırılmaktadır(183). Ancak zorlayıcı nedende öncelikle umulmayan halden farklı olarak bir dış olay yani haricilik

Yusuf Karakoç / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2021, Sayfa: 1489 - 1493

vergilendirme ile ilgili şeklî ödevleri de bulunmaktadır. Bu itibarla, mücbir sebeplerin meydana gelmesi halinde etkilenmesi gereken süreler, bildirimde bulunma ... ilişkin sürelerdir. Bu ödevlerin süresi içinde yerine getirilmesine engel oluşturan mücbir sebebin varlığı halinde öncelikle yerine getirilmesi gereken ödevlere ilişkin sürelerin işlememesi sözkonusu olmaktadır. Mücbir sebebin ortaya çıkması ile birlikte süreler işlememektedir. Vergi ödevlisi, mücbir sebep ortadan kalktıktan, etkisi sona erdikten sonra edimini-ödevini yerine getirebilmektedir. Ancak, genel nitelikli bir mücbir sebebin sürelerin işlemesini

Hasan Kayırgan / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2021

dolayısıyla vakıf üniversitesinden ayrılmak zorunda kalan işçinin durumunda zorlayıcı neden hukuki engelden kaynaklanmaktadır(262). İşçinin hastalanması veya kaza geçirmesi çalışamamasına sebebiyet vermesi zorlayıcı neden oluşturmaz(263). Ancak fiili durumlar ve sağlık durumlarının etkisi kimi zaman zorlayıcı ... 4. İşverenin Zorlayıcı Nedenlerle Fesih Hakkı 4857 sayılı İş Kanunu m. 25/III uyarınca işçiyi işyerinde bir haftadan fazla süre ile çalışmaktan alıkoyan zorlayıcı bir nedenin ortaya çıkması halinde işverene fesih imkânı tanınmıştır. Fesih hakkının doğabilmesi için işçiden kaynaklı işin yerine

Hasan Kayırgan / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2021

zorlayıcı neden kavramını kullanmamıza karşılık bu bölümde mücbir sebep ifadesine yer verilmiştir. Gerçekten İş Kanunu m. 34’te ücreti ödeme gününden itibaren ... B. İş İlişkisi Devam Ederken Ortaya Çıkan Zorlayıcı Nedenler 1. Çalışmaktan Kaçınma Hakkının Kullanılmasında Mücbir Neden Unsuru İşverenin ücret ... koyucu sadece burada zorlayıcı neden yerine mücbir neden ifadesini kullanmıştır. Bu doğrultuda zorlayıcı nedenle fesih halinin oluşup oluşmadığı yönünde ... zorunlu neden olarak anlaşılmalıdır(44). Ancak kanunda yer alan deyimden salt mücbir neden, daha doğrusu zorlayıcı nedenin algılanması gerektiği

Hasan Kayırgan / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2019

ifadesini kullanmıştır. Bu bağlamda zorlayıcı nedenle fesih hallerinde takdir hakkını geniş kullanan Yargıtay mücbir sebep ifadesinin kullanılması karşısında ... B. İş İlişkisi Devam Ederken Ortaya Çıkan Zorlayıcı Nedenler 1. Çalışmaktan Kaçınma Hakkının Kullanılmasında Mücbir Neden Unsuru İş hukukunda ücret ... hakkının doğabilmesi için ücretlerin ödenmemesi mücbir nedene dayanmamalıdır(41). Çalışmamızın bütününde zorlayıcı neden kavramını kullanmamıza karşılık bu bölümde mücbir sebep ifadesine yer verilmiştir. Zira İş Kanunu m. 34’te ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir bir neden dışında ödenmemesi

Hasan Kayırgan / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2021

C. İş Sözleşmesinin Sona Ermesinde Zorlayıcı Nedenlerin Ortaya Çıkması 1. İş Sözleşmesinin Zorlayıcı Nedenle Feshi İş sözleşmesi iki tarafa borç ... bir sebep olarak düzenlenen ve işin ifasını imkânsızlaştıran zorlayıcı neden, iş hukukunda işçi ve işveren bakımından ayrı ayrı düzenlenmiştir ... sebepler ortaya çıkarsa; m. 25’te de işçiyi işyerinde bir haftadan fazla süre ile çalışmaktan alıkoyan zorlayıcı bir sebebin ortaya çıkması halinde süresi ... . Bu nedenle konunun tasnifinde zorlayıcı nedenlerle fesih hakkının işçiye ait olduğu haller ve işverene ait olduğu haller ayrı ayrı ele alınmıştır

Hasan Kayırgan / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2019

4. İşverenin Zorlayıcı Nedenlerle Fesih Hakkı 4857 sayılı İş Kanunu m. 25/III uyarınca işçiyi işyerinde bir haftadan fazla süre ile çalışmaktan alıkoyan zorlayıcı bir nedenin ortaya çıkması halinde işverene fesih imkânı tanınmıştır. Fesih hakkının doğabilmesi için işçiden kaynaklı işin yerine ... dolayısıyla vakıf üniversitesinden ayrılmak zorunda kalan işçinin durumunda zorlayıcı neden hukuki engelden kaynaklanmaktadır(243). İşçinin salt hastalanması veya kaza geçirmesi çalışamamasına sebebiyet vermişse bu durum zorlayıcı neden oluşturmaz(244). Ancak fiili durumlar ve sağlık durumlarının etkisi kimi

Hasan Kayırgan / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2019

C. İş Sözleşmesinin Sona Ermesinde Zorlayıcı Nedenlerin Ortaya Çıkması 1. İş Sözleşmesinin Zorlayıcı Nedenle Feshi İş sözleşmesi iki tarafa borç ... olarak düzenlenen ve işin ifasını imkânsızlaştıran zorlayıcı neden, iş hukukunda işçi ve işveren bakımından ayrı ayrı düzenlenmiştir. İmkânsızlığın işçi ... yetkisi verilmiştir. İş Kanunu m. 24’te işçinin çalıştığı işyerinde bir haftadan fazla süre ile işin durmasını gerektirecek zorlayıcı sebepler ortaya çıkarsa; m. 25’te de işçiyi işyerinde bir haftadan fazla süre ile çalışmaktan alıkoyan zorlayıcı bir sebebin ortaya çıkması halinde süresi belirli olsun

Yusuf Karakoç / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2021, Sayfa: 1484 - 1487

B. Kişi Yönünden(51) Mücbir sebeplerin etkisi, kural olarak mükellefler ve/ya da vergi sorumluları bakımından kendisini göstermektedir. Mücbir ... temsilcisinin maruz kaldığı mücbir sebebin hüküm ve sonuçlarından yararlanması mümkündür. Gerçek kişilerin kanunî temsilcisi, kural olarak, tek kişi olduğu için bunların yaşadıkları mücbir sebep halleri doğrudan etkisini göstermesine rağmen, tüzel kişilerin kanunî temsilcilerinin birden çok kişi olması halinde, içlerinden birisinin mücbir sebeple karşılaşması, tüzel kişi vergi mükellefinin ödevlerinin yerine getirilmesini doğrudan ve mutlak surette etkilememektedir

Hasan Kayırgan / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2021

nedenlerle mümkün olabilecek ve zorlayıcı nedenlerin bahsi gündeme gelecektir(209). Bu haller dışında örneğin ailevi sebepler zorlayıcı nedenlere esas teşkil ... c. İş Görme Ediminin İmkansızlaşmasının Zorlayıcı Nedenden Kaynaklanması Sözleşmenin devamında meydana gelen ve işin yerine getirilmesini engelleyen her durum zorlayıcı nedenle feshe esas teşkil edemez. Bu durumun ayrıca zorlayıcı nedene dayanması gerekir(205). İşverenin veya işçinin kendi sevk ve ... hastalık, seferberlik gibi durumlar zorlayıcı neden olarak kabul edilebilir (Kısa Çalışma Yön. m. 3/1-h). Dışsal etkiden ve kaçınılmazlıktan