EN
TR
T.C. TARIM VE ORMAN BAKANLIĞI
Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü
Taşkın Kontrol Dairesi Başkanlığı
Sayı: E-78191624-010.06.01-5939335
Konu: Tersip Bentleri, Islah Sekileri, Sel Tırmıkları ve Moloz Bariyerleri
GENELGE
2025/5
Ülkemizde yaşanan önemli doğal afetlerin başında gelen sel ve taşkınların yaşanma sıklığı, iklim değişikliğinin de etkisiyle son yıllarda artmıştır. Taşkınlar can ve mal kaybına yol açmanın yanı sıra, bölgedeki mevcut tesislerin hasar görmesi ve sosyoekonomik faaliyetleri sekteye uğratmasıyla büyük ölçekli ekonomik kayıplara da neden olmaktadır. DSİ, kuruluşundan günümüze kadar çeşitli kanunlarla kendisine verilen görevler çerçevesinde taşkın ve sel kontrolü konusunda çalışmalar yürütmekte olup bu çalışmalarda yukarı havza mecra ıslahı önlemleri de önemli bir yer tutmaktadır. Yukarı havza mecra ıslahı çalışmaları kapsamında Kuruluşumuzca tersip bendi ve ıslah sekisi adıyla çeşitli boyutlarda kârgir ve beton/betonarme olarak enine yapılar inşa edilmektedir.
Tersip bentleri, akarsuların yukarı havzasından mansaba rüsubat ve orman emvali taşınımını kontrol altına almayı amaçlayan yapılar olarak tanımlanırken ıslah sekileri, rezervuarlarında birikecek rüsubat sayesinde yatak eğimini düzenleyici, yatak erozyonunu ve akarsuyla etkileşimli yamaçlardaki lokal kitle hareketlerini önlemeyi amaçlayan yapılar olarak tanımlanmaktadır. Bu yapılar, tasarım ve uygulama açısından birbirine benzer olup sadece fonksiyonları nedeniyle farklı şekilde adlandırılmasına gerek duyulmuştur. Tersip bentlerinin rezervuarlarının rüsubat ile doldukça temizlenmesi, fonksiyonlarını sürdürebilmeleri açısından önem taşımakta olup temizlik çalışmaları DSİ Genel Müdürlüğünün 2013/2 Sayılı "İşletmedeki Su Yapılarının Rezervuarlarından Malzeme Alınması" konulu Genelgede belirtilen hususlar çerçevesinde yapılmaktadır.
Genel Müdürlüğümüz merkez teşkilatı tarafından Bölge Müdürlüklerimize gerçekleştirilen teknik seyahatler sırasında yapılan gözlemler ve günümüz koşullarına uygun yeni uygulamalar (sel tırmıkları, geçirgen tersip bentleri vb.) nedeniyle yukarı havza mecra ıslahına yönelik yapıların planlama, proje ve uygulama çalışmalarında dikkat edilmesi gereken hususların yeniden düzenlenmesine ihtiyaç duyulmuştur. Bu çerçevede 29.12.2009 tarihli ve 12575 sayılı "Islah Sekileri, Tersip Bentleri ve Sel Kapanları" konulu 2009/15 sayılı Genelge yürürlükten kaldırılmıştır.
Yukarı havza yapılarının planlama, proje ve inşaatında dikkat edilmesi gereken hususlar aşağıda sıralanmıştır;
1) Bir akarsu üzerinde tasarlanan ıslah sekileri ve tersip bentlerinin imalatı mevcut problemin niteliğine göre bir program dâhilinde uygulanmalı, yataktaki sediment durumu, yapının arkasında birikecek rüsubatın oluşturacağı denge eğimi ve akarsudaki değişimler gözlemlenmelidir. Özellikle planlanan ıslah sekilerinin tamamının aynı yıl içerisinde yapılmasından kaçınılmalı ve problemin niteliği ve çözüm şekline göre bir akarsu ıslahının uzun yıllar alabileceği göz önünde bulundurulmalıdır.
2) Kârgir tersip bentleri ve ıslah sekilerinin imalat süreçlerinde; yetişmiş usta bulunamaması, yeterli miktarda uygun nitelikli taş temin edilememesi ve arazi koşullarından kaynaklı inşaat kontrollüğünün aksaması imalatın kalite ve güvenliğini olumsuz etkilemektedir. Bu nedenle, talveg ile dolusavak eşik kotu arası mesafesi 4 metreyi geçen tersip bentlerinin/ıslah sekilerinin kârgir yapılara göre statik açıdan daha dayanıklı ve yekpare çalışabilen beton/betonarme malzemeden imal edilmesi gerekmektedir. Talveg kotu ile dolusavak eşik kotu arası mesafesi 4 metreden az olan tersip bentleri/ıslah sekilerinde yapı malzeme türüne yapılacak değerlendirme neticesinde karar verilmelidir.
3) Islah sekileriyle akarsular üzerinde sistematik yapılar yapılmasına ihtiyaç duyulduğunda, en mansaptaki kilit sekinin önüne kontur seki inşa edilerek yapı sistemi emniyet altına alınmalıdır.
4) Tersip bendi ve ıslah sekilerinin dolusavak yüksekliği, debi ve yatak genişliğine göre belirlenmelidir. Dolusavak yüksekliği, azami 2,5 m alınmalı ve dolusavak üst genişliği, yatak genişliğini geçmeyecek şekilde tasarlanmalıdır. Dolusavak boyutunun yetersiz olduğu durumlarda dolusavak kapasitesini arttırmak için kret uzunluğunun arttırılması gibi farklı alternatifler değerlendirilmelidir. Teknik gerekçelerle daha yüksek dolusavak yüksekliğine ihtiyaç duyulan yapılarda, kanat duvar ağırlıkları ve dolusavak kesit yükleri de dikkate alınacak şekilde statik hesaplar yapılmalıdır.
5) Tersip bendi/ıslah sekilerinin dolusavakları genel olarak gövde ortasında kalacak şekilde konumlandırılmalıdır. Geniş alüvyon konisi üzerindeki akarsularda önerilen tersip bendi/ıslah sekilerinin dolusavağı doğal akışa uygun şekilde yerleştirilmeli, ancak şevlerden biri zayıf yapıda ise dolusavak sağlam şeve doğru konumlandırılmalıdır.
6) Devamlı sarfiyatı olan akarsularda, su ve taşınan sediment nedeniyle yapıların ön yüzeylerinde oluşabilecek aşınmaları önlemek amacıyla beton/betonarme tersip bentleri/ıslah sekilerinde savağın mansap ucunda, mansap yönüne doğru en az %5 eğimli ve minimum 30 cm uzunluğunda betonarme konsol çıkması bırakılmalıdır. Kaba rüsubat taşıyan ve devamlı sarfiyatı olan akarsular üzerindeki tersip bentlerinin/ıslah sekilerinin dolusavak bölümüne memba ve mansap yüzlerinde ankraj için yeterli uzunluk bırakılarak çelik levha ile kaplama yapılmalıdır.
7) Fazla rüsubat getiren ve heyelan riski bulunan akarsulardaki tersip bendi/ıslah sekisi kanat duvarlarına yamaçlara doğru %10-25 arasında değişen bir eğim verilmelidir. Bunu yaparken dolusavak üst kotu ile kanat duvarının ulaşacağı en üst kotu arasındaki mesafenin 2 metreyi geçmemesi sağlanmalıdır.
8) Tersip bentlerinin/ıslah sekilerinin rezervuarında birikecek suların tahliyesi için talveg hattı üzerinde bir veya birkaç dip savak bırakılmalı, krete en fazla 1-1,5 m yaklaşılmak suretiyle, 1,5 m dikey ve 2 m yatay aralıklarla mansaba doğru 1/6 eğimli barbakanlar konulmalıdır. Barbakanlar mümkün olduğunca temel hizasını geçmemeli ve barbakanlardan suyun döküldüğü bölgelerdeki oyulmaları önlemek amacıyla da gerekli tedbirler alınmalıdır.
9) Beton olarak inşa edilecek yapılarda, bloklar arasındaki kenetlenmeyi artırmak için yatay ve düşey derz bölgelerinde kenetlenme dişleri bırakılmalıdır.
10) Tersip bentlerinin/ıslah sekilerinin mansap yüzü 1:0,2 (düşey: yatay) eğimli, memba yüzü ise dik olarak tasarlanmalıdır. Kaba rüsubat taşınımı olmayan akarsularda mansap yüzü eğimi 1:1'e (düşey: yatay) kadar artırılabilir.
11) Tersip bentlerinin/ıslah sekilerinin projelendirilmesinde temel genişliğinin, savak üst genişliğinden en az 2 m daha fazla olması sağlanmalıdır. Yapı temelinin mansap kısmında meydana gelebilecek oyulmaları önlemek amacıyla taş tahkimat veya beton kaplama gibi koruyucu önlemler alınmalıdır. Özellikle yüksek debili akarsularda düşü havuzu önerilmeli (düşü havuzlarının mansabına da tahkimat konulmalı) ve uygulanmalıdır. Yapıların düşü havuzu genişlikleri, dolusavak genişliğinden az olmamalıdır.
12) Geçirgen tersip bendi açıklıkları, havzadan taşınan ve tutulması amaçlanan rüsubatın ortalama çapı dikkate alınarak belirlenmelidir.
13) Geçirgen tersip bentleri, temel ve kanat bölümleri yekpare olacak şekilde betonarme olarak imal edilmelidir.
14) Gabyon (Fildöfer) tersip bendi ve ıslah sekileri yüksek sarfiyatlı ve iri rüsubat hareketi olmayan akarsularda önerilmelidir. Gabyon tersip bentleri/ıslah sekilerinin yüksekliği talveg kotu ile dolusavak eşik kotu arası 4 metreden fazla olmayacak şekilde tasarlanmalıdır. Söz konusu yapılar memba yüzü kademeli, mansap yüzü dik olarak tasarlanmalıdır. Bu yapılarda dayanıklılığı artırmak için memba tarafında kret hizasına kadar geri dolgu yapılmalıdır.
15) Gabyon (Fildöfer) kafeslerin içinin doldurulmasında, akarsu yatağındaki pürüzsüz yüzeyli taşlar kullanılmalı, keskin köşeli taşların kullanımından kaçınılmalıdır. Diğer enine yapılarda olduğu gibi yapı temelinin mansap kısmındaki oyulmaları önlemek amacıyla tahkimat, beton kaplama veya düşü havuzu yapılmalıdır.
16) Gabyon (Fildöfer) yapıların dolusavağının suyla temas eden bölümlerinde beton/betonarme kaplama, mansap ucuna doğru da 30 cm uzunluğunda eğimli konsol çıkma yapılmalıdır.
17) Sel tırmıkları mümkün olduğunca kaba rüsubat hareketi olmayan ya da membada kaba rüsubatı tutan yapıların olduğu akarsularda önerilmelidir. Sadece odunsu malzeme tutmak amacıyla tasarlanan sel tırmıkları, %5'ten düşük eğime sahip yataklarda uygulanmalıdır.
18) Sel tırmıkları ve geçirgen tersip bentlerinin dolusavakları, taşkınlar esnasında tırmık veya ayak aralıklarının tamamen tıkanacağı öngörüsüne göre boyutlandırılmalıdır.
19) Sel tırmıklarında iki ayak arasındaki net açıklığın, tutulması amaçlanan ağaç gövdesi uzunluğunun 1/2'si ile 1/3'ü arasında olması sağlanmalıdır.
20) Sel tırmıklarının her iki sahilinde ve mansap bölümlerinde oyulma riskine karşı tahkimat, kanat duvarı vb. koruyucu önlemler alınmalıdır. Her iki sahildeki taş tahkimatlar proje debisine karşılık gelen dolusavak su seviyesine kadar uzatılmalıdır.
21) Sel tırmıkları tabliye üzerinde inşa edilecekse söz konusu tabliye betonarme olarak imal edilmelidir.
22) Moloz bariyerleri dar kesitli akarsularda uygulanmalı ve yüksekliği 6 m'yi geçmemelidir. Bu yapılarda üst açıklığına bağlı olarak gerektiğinde destek ayakları tasarlanmalıdır.
23) Tersip bentleri/ıslah sekilerinin kanat duvarları sağlam kayaya soketlenmelidir. Kaya zeminin olmadığı durumlarda kanat duvarları şevlere en az 2 m kazı yapılarak soketlenmelidir. Yapıların inşasından sonra kanat duvarlarının memba ve mansap yüzlerinde oluşan kazı boşlukları sıkı bir şekilde doldurulmalıdır.
24) Yapıların temel derinliği kaya zeminler hariç 1 metreden az olmamalıdır. Düşük eğimli ve ince sedimentle kaplı mecralarda inşa edilen sistematik ıslah sekilerinde, seki temel alt kotunun öndeki yapının kret kotundan en az 0,50 m aşağıda olmasına dikkat edilmelidir.
25) Tersip bentleri, ıslah sekileri ve sel tırmıkları akışa göre dik konumlandırılmalıdır. Bu mümkün olmuyorsa dış kurplarda kanat duvarları yükseltilmeli memba ve mansap şevlerinde koruyucu önlemler alınmalıdır.
26) Yukarı havza yapıları ile bunlarla bütünleşik çalışan mansap kanalı birbirine rakortman kullanılarak uygun bir şekilde bağlanmalıdır.
27) Bu Genelgede bahsedilen yukarı havza yapılarının inşaatı, onarımı, bakımı ve temizliği için işletme-bakım yolları teşkil edilmelidir.
Bilgilerinizi ve gereğini rica ederim.
