Şeyda Saribay / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2023

üzerinde durulmasını gerektirir. Doğal yargıç ilkesi ifadesiyle birlikte ilkeyi karşılamak üzere; “tabii hâkim ilkesi”, “tabii yargı yolu”, “tabii mahkeme ... “hukuk devleti ilkesi” ileri sürülerek kanuni hâkim ilkesinin doğal yargıç ilkesi olarak yorumlanması gerektiği görüşü, öğretide birçok yazar tarafından ... kanuni hâkim ilkesinin, doğal yargıç ilkesinden başka bir anlama gelemeyeceği görüşü ileri sürülmüştür. Doğal yargıç ve kanuni hâkim ilkelerini özdeş ... devleti ayrımına benzer bir şekilde kanuni hâkim ilkesinin, doğal yargıç ilkesinin sağladığı güvencelerin gerisinde kaldığını söylemek yanlış olmayacaktır

Şeyda Saribay / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2023

B.Devlet Anayasalarında Doğal Yargıç İlkesi Doğal yargıç ilkesinin, uluslararası belge ve düzenlemelerdeki görünümünün ardından, devlet ... ile ilişkisini daha kolay ve anlaşılır bir şekilde açıklayabilmek amacıyla; doğal yargıç ilkesini benzer bir yaklaşımla düzenleyen devlet anayasalarını, aynı başlık altında yer vermeye çalıştık. Bu doğrultuda doğal yargıç ilkesine yer veren devlet anayasaları çalışmamızda; ilkeyi doğrudan yahut olağanüstü ... başlıkta incelenmiştir. Belirtmek gerekir ki anayasal düzenlemelerin çoğunda, doğal yargıç ilkesi açıklanan tüm alt unsurlarıyla düzenlenmiş değildir

Şeyda Saribay / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2023

İKİNCİ BÖLÜM - TÜRK ANAYASA HUKUKUNDA DOĞAL YARGIÇ İLKESİ VE ÜLKEMİZDEKİ UYGULAMA VE YARGILAMALARIN İLKE KAPSAMINDA DEĞERLENDİRİLMESİ I.OSMANLI- TÜRK ANAYASAL GELİŞMELERİ IŞIĞINDA DOĞAL YARGIÇ İLKESİ A.Genel Açıklama Adil yargılanma hakkı ve bu hakkın gereği olan alt ilke ve hakların ülkemizdeki ... rağmen ilkenin özünün ve hakkaniyetli yargılama açısından öneminin yeterince anlaşılamadığı kanaati uyandırmaktadır. Doğal yargıç ilkesi ve adil yargılanma hakkı ilişkisi başlığı altında değinildiği üzere, adil bir yargılama faaliyetinden bahsedilebilmesi için doğal yargıç ilkesine uygun yargı

Şeyda Saribay / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2023

toplamıdır. Çalışma konumuz olan doğal yargıç ilkesi, adil yargılanma hakkının “kanunla kurulmuş, bağımsız ve tarafsız mahkeme” tarafından yargılanma unsuruyla doğrudan ilişkilidir. Kanunla kurulmuş mahkeme kavramı, doğal yargıç ilkesinin kanunilik unsuruna işaret ederken bağımsız ve tarafsız mahkeme kavramları, ilkenin hem gereği hem de sonucudur. Buradan hareketle doğal yargıç ilkesinin, adil bir yargılama faaliyetinin ön koşulu olduğu söylenebilir. Doğal ... yargı kararlarınca çözümlenmesi gerekliliğini ortaya çıkarmıştır. Doğal yargıç ilkesi, en temel anlatımla yargılama faaliyetini yerine getiren

Şeyda Saribay / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2023

sürülmüştür. Buna karşılık hukuk devleti ilkesi gereği, kanuni hâkim ilkesinin doğal yargıç ilkesi olarak yorumlanmasının daha doğru olacağı da öğretide ileri ... vurgusuyla kanuni/yasal hâkim ilkesinin doğal yargıç ilkesi olarak yorumlanması gerektiğini ifade etmiştir. Bahsedilen karara göre: “ 37’nci maddenin ... ve uygulamalar, bir nevi kanuni hâkim ilkesinin doğal yargıç ilkesi olarak yorumlanması “zorunluluğunu” ortaya çıkarmıştır. Aksi halde, ilkeye uygunluk ... A.Anayasa Mahkemesinin Doğal Yargıç ve Kanuni/ Yasal Yargıç Değerlendirmesi Sıklıkla yinelendiği üzere öğretide ekseriyetle doğal yargıç ilkesinin

Şeyda Saribay / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2023

2.Mahkemelerin Kurulması, Görev Alanları ve Görevlerine Son Verilmesi Bakımından Doğal Yargıç İlkesi Çalışmamızın bu aşamasına kadar doğal yargıç ... Yüksek Adalet Divanı yargılamaları, 1961 Anayasası nezdinde irdelenmiştir. Ancak ülkemizde doğal yargıç ilkesine ve gereklerine aykırı olarak yorumlanan yargılama ve uygulamalar sayılanlar ile sınırlı değildir. Bu sebeple doğal yargıç ilkesini ve ilkenin koruduğu değerleri ihlal edip etmediği tartışılan diğer ... , çalışmamızın bu bölümünde 1982 Anayasası döneminde kurulan, görev alanları değiştirilen ya da görevleri son bulan mahkemeler ve doğal yargıç ilkesi ilişkisi

Şeyda Saribay / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2023

II.TÜRK ANAYASA MAHKEMESİNİN DOĞAL YARGIÇ İLKESİ YORUMU Doğal yargıç ilkesini tanımlamak üzere öğretide kullanılan farklı kavramlara ve bu kavramların her birinin ilkenin özünü ortaya koyabilme açısından yeterli olup olmadığı tartışmalarına, çalışmamızın ilk bölümünde değinmiştik. Doğal yargıç ilkesine ilişkin açıklamalarımızı Türkiye özelinde derinleştirdiğimiz çalışmanın bu aşamasında, ilkenin Anayasa Mahkemesi kararlarına nasıl yansıdığı irdelenecektir. Mahkeme kararlarının öğretiye, öğretideki tartışma ve açıklamaların da mahkeme kararlarına ışık tuttuğu düşünüldüğünde AYM’nin doğal yargıç ilkesi

Şeyda Saribay / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2023

BİRİNCİ BÖLÜM - EVRENSEL BİR HUKUK İLKESİ BOYUTUYLA DOĞAL YARGIÇ İLKESİ VE ADİL YARGILANMA HAKKI İLİŞKİSİ I.“DOĞAL YARGIÇ İLKESİ” TERMİNOLOJİ SORUNU VE TANIM MESELESİ A.Doğal Yargıç İlkesinin Adlandırılmasına İlişkin Terminolojik Tartışmalar Çalışma konumuz olan doğal yargıç ilkesini karşılamak ... ayrımlar bulunmaktadır. İlkeye ilişkin öğretide, yargı kararlarında hatta anayasa metinlerinde; “tabii hâkim ilkesi”, “kanuni hâkim güvencesi”, “doğal yargı ... mümkündür. Çalışmamız kapsamında doğal yargıç ilkesinin koruduğu değerlerin, ilkeyi oluşturan alt unsurların eksiksiz aktarılabilmesi ve terminolojik

Şeyda Saribay / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2023

B.Doğal Yargıç İlkesinin Unsurları ve Özellikleri Doğal yargıç ilkesi, yukarıda açıklanan tanımlarda belirtildiği üzere genel itibarıyla iki ... kanunla kurulmasıdır. Kanuni hâkim ilkesi, mahkemelerin kanunla kurulması gerekliliğine işaret ederken doğal yargıç ilkesi, mahkemelerin sadece kanunla kurulmasını yeterli görmemektedir. Doğal yargıç ilkesinin ihlali olarak değerlendirilen yargılama ve uygulamalara bakıldığında ilkeye aykırılık hallerinin ... çerçevede doğal yargıç ilkesinin alt unsurlarını, “yasayla kurulmuş/ yetkilendirilmiş mahkeme”, “öncedenlik” ve “olağanüstü mahkeme kurma yasağı

Şeyda Saribay / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2023

B.Anayasa Mahkemesinin Adil Yargılanma Hakkı ve Doğal Yargıç İlkesi İlişkisine Dair Yorumu Çalışmamızın ilk bölümünde, doğal yargıç ilkesinin adil ... ulusal ve uluslararası yargı mercilerine taşınan doğal yargıç ilkesine aykırılık iddialarının pek çoğu, adil yargılanma hakkı gözetilerek değerlendirilmektedir. AYM de Anayasa madde 37 hükmünün ihlal edildiği iddiasına dayanan başvurularda, doğal yargıç ilkesinin adil yargılanma hakkının gereği ve esaslı unsuru olduğunu yinelemektedir. Örneğin 2010 tarihli bir kararında doğal yargıç ilkesini, adil yargılanma hakkı ve alt unsurlarıyla birlikte değerlendiren

Şeyda Saribay / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2023

öncedenlik unsuru, “doğal yargıç ilkesini karakterize eden ve ona asıl rengini veren” asli bir unsurdur(77). Kanunilik unsurunun yargılamalara konu kişilerin ... (78). Kanunilik unsurunun, doğal yargıç ilkesinin gereklerini karşılamakta yetersiz kaldığını ileri süren Tanrıver’e göre “öncedenlik” unsurunun kapsamı şu şekildedir: “ Bir yargı yerinin kuruluş, görev, işleyiş ve izleyeceği yargılama usulü itibarıyla hukukî yapılanmasının, tabiî hâkim ilkesine ... uyuşmazlığın gerçekleşmesinden önce yapılmış bulunması da şarttır(79). ” Doğal yargıç ilkesinin öncedenlik unsurunun; mahkemelerin kuruluş, görev ve yargılama

Şeyda Saribay / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2023

1.Doğal Yargıç İlkesine Doğrudan Yahut Olağanüstü Merci Kurma Yasağı Çerçevesinde Yer Veren Devlet Anayasaları Federal Almanya Cumhuriyeti ... kısıtlanmasında hakların güvencesi” düzenlenmiştir. Doğal yargıç ilkesi, Anayasanın “istisnai mahkemelerin kurulması yasağı” başlıklı 101’inci maddesinde; “istisnai ... şekilde kurulan mahkemeden hiçbir dava kaldırılamaz” ifadesiyle doğal yargıç ilkesinin “kanunilik” unsurunu karşılamaktadır(201). Yargı bölümüne ... her iki düzenlemesi birlikte değerlendirildiğinde, doğal yargıç ilkesinin kanunilik ve olağanüstü mahkeme kurma yasağı unsurlarının açıkça düzenlendiği

Şeyda Saribay / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2023

2.Doğal Yargıç İlkesine Adil Yargılanma Hakkı Çerçevesinde Yer Veren Devlet Anayasaları 18 Nisan 1999 tarihinde kabul edilen Federal İsviçre ... hoc) mahkeme kurma yasağını düzenlenmiştir. Doğal yargıç ilkesine ilişkin başkaca özel bir düzenlemeye yer vermeyen İsviçre Federal Anayasası, ilgili hükümlerinde doğal yargıç ilkesinin kanunilik ve olağanüstü mahkeme kurma yasağı unsurlarını doğrudan düzenleyerek ilkeye anayasal dayanak oluşturmuştur(210 ... kendine tayin ettiği mahkemeden alıkonulamaz” ifadesiyle doğal yargıç ilkesinin kanunilik unsuruna işaret eden bir düzenlemeye yer vermiştir(211). Diğer

Şeyda Saribay / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2023

3.Olağanüstü Mahkeme Kurma Yasağı Doğal yargıç ilkesinin son ve ayırt edici nitelik gösteren unsuru olan olağanüstü mahkeme kurma yasağı, Anayasa ... kişileri mahkûm etmek üzere kurulurlar(84). Doğal yargıç ilkesi de belli olayları yargılamak üzere ve söz konusu olaylardan sonra kurulmuş/yetkilendirilmiş mercileri dışlamak tadır(85). Ancak belirtmekte fayda var ki olağanüstü mahkeme kurma yasağı, doğal yargıç ilkesi bakımından ayırt edici nitelik gösteren bir unsur olsa da ilkeyi yalnızca olağanüstü mahkeme kurma yasağına indirgemek mümkün değildir. Daha önce ifade edildiği üzere doğal yargıç ilkesi, olağanüstü

Şeyda Saribay / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2023

III.DOĞAL YARGIÇ İLKESİNİN ULUSLARARASI BELGELERE VE DEVLET ANAYASALARINA YANSIMASI A.Uluslararası Belgelerde Doğal Yargıç İlkesi Doğal yargıç ... yetinilen belge ve düzenlemelerin, alt unsurları ve nitelikleri açıklanan doğal yargıç ilkesi perspektifinden ayrıyeten ele alınması gerekir. Bu doğrultuda ... ilkelerini düzenlemiştir. Bildirge’de doğal yargıç ilkesini düzenleyen özel bir hüküm yer almamaktadır. Ancak yine de adil yargılanma hakkının alt unsurlarına yer vermesi ve doğal yargıç ilkesinin de adil yargılanma hakkının gereği ve alt unsuru olması sebebiyle, Bildirge’nin 8’inci ve 10’uncu madde

Şeyda Saribay / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2023

B.Kapsamı ve Unsurlarıyla Adil Yargılanma Hakkı ve Doğal Yargıç İlkesi İlişkisi 1.Adil Yargılanma Hakkının Kapsamı a.Genel Açıklama İnsanlığın var ... olan “doğal yargıç ilkesi” adil bir yargılama faaliyeti için temel bir alt ilke olmakla birlikte, ilkenin kurucu unsurlarını yargılama faaliyetini gerçek leştiren organ ve kişilerden ziyade devletin diğer erkleriyle ve bu erklerin tasarruflarıyla ilişkilendirmek mümkündür. Doğal yargıç ilkesini ülkemizdeki ... irdelemek hem de doğal yargıç ilkesinin bu hak ile ilişkisini ortaya koyabilmek adına temel dayanağımız olduğu söylenebilecektir. AİHS madde 6 hükmü, adil

Şeyda Saribay / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2023

b.Kanunilik Unsuru Kanunilik unsuru, doğal yargıç ilkesinin ilk unsuru; kanuni hâkim ilkesinin ise tek unsuru olarak karşımıza çıkmaktadır ... yargılama usulüne ilişkin değişiklik öngören herhangi bir belirlemede bulunulamamasını ifade eder(64). Doğal yargıç ilkesine sağlam bir güvence zemini ... Kuruluna ve Danıştay Genel Kuruluna geçmiştir. Taş’a göre bu durum, doğal yargıç ilkesi açısından sakıncalı görülebilecektir(66). Başka bir yaklaşıma göre idari birim ya da kurullara tanınan mahkeme dairelerinin görev alanını belirleme yetkisi, doğal yargıç ilkesine uygun değildir. Yüksek mahkemelerin görev

Şeyda Saribay / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2023

1.Kavramsal Bir İnceleme: Doğal Yargıç Kimdir/ Nedir? Doğal yargıç ilkesine, unsurları ve özellikleriyle kavramsal bir çerçeve oluşturmadan önce ... tanımlamıştır(5).Yargıçların atanma usulüne dikkat çeken her iki açıklamada da esasen, çalışma konumuz olan doğal yargıç ilkesinin çalışmada detaylandırılacak ... ifadesine, kavramsal bir temel oluşturduktan sonra “doğal yargıç ilkesine” odaklanmak gerekirse ilkeyi karşılamak üzere kullanılan farklı kavramlara rağmen ... alt unsurları saptayabilmek için ilkenin ne anlama geldiğinin tespiti gerekir. Öncelikle belirtmemiz gerekir ki doğal yargıç ilkesi, anayasal dayanağa

Şeyda Saribay / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2023

E.1961 Anayasası Çerçevesinde Doğal Yargıç İlkesi ve Yüksek Adalet Divanı Yargılamaları 1.1961 Anayasası Döneminde Doğal Yargıç İlkesinin Gelişimi ... madde düzenlemesi ile diğer pek çok temel hak ve özgürlük gibi doğal yargıç ilkesine de anayasal zemin oluşturmuştur. Hatta 1961 Anayasasının “doğal ... yargı mercilerinin yasaklanmasıyla doğal yargıç ilkesinin, bu türde mahkemelerin kurulmasına engel oluşturacağı kabul edilmiştir(65). Kanaatimizce kanuni hâkim ilkesinin sınırlı kapsamı nedeniyle doğal yargıç ilkesinin tüm unsurlarını karşılayamaması, madde başlığının “tabii yargı yolu” olarak

Abdulkadir Yıldız / On İki Levha Yayıncılık, Mart 2020

olarak bilmesini gerektiren doğal hâkim ilkesini koruyan bir hüküm olarak ele alınmaktadır.” Böylelikle tabii hâkim ilkesinin yargının tarafsızlığını ... IV. TABİİ HÂKİM İLKESİ Tabii hâkim veya tabii mahkeme ilkesi, yargının birey hak ve özgürlüğünü koruması fonksiyonuna yönelik en önemli kurumlardan birisidir. Bu ilke olmaksızın hukuk devletinin gerçekleşmesi mümkün değildir. Bu yönde, hukuk devletinin alt ilkelerinden birisi olarak tabii hâkim ilkesi belirtilmektedir(50). Dahası, tabii hâkim ilkesi hem toplumun yargıya güvenini hem de hâkimin etki altında kalmamasını sağlamaktadır. Bu açıdan, tarafsızlığın

Şeyda Saribay / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2023

f.Sulh Ceza Hâkimlikleri 1982 Anayasası döneminde hukuk sistemimize giren ve doğal yargıç ilkesine uygunluk tartışmalarına konu olan bir diğer ... hâkimliklerine geçiş, yargılama pratiğine etkileri kadar doğal yargıç ilkesi bakımından da tartışmalarda yer edinmiştir. Yargılama pratiği açısından birçok ... mahkemelerinin, sulh ceza hâkimliklerine kıyasen doğal yargıç ilkesinin gereklerine daha uygun olduğunu ve soruşturma evresinde kişilere yargısal bir güvence ... . Sulh ceza hâkimliklerinin, yargı bağımsızlığı ve tarafsızlığı ile birlikte doğal yargıç ilkesini de ihlal ettikleri iddiasına dayanan bir başvuruda AYM

Şeyda Saribay / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2023

yürürlükte bulunan yasanın öngördüğü yargı mercii demektir(39). ” Hukuk devleti olmanın bir gereği olarak kanuni hâkim ilkesinin doğal yargıç ilkesinden başka ... açısından daha dar bir anlama sahip olmasına rağmen kanuni hâkim ilkesinin, doğal yargıç ilkesi olarak yorumlanması gerekir(40). Ayrıca belirtmek gerekir ki ... hâkim ilkelerine ilişkin ele aldığımız öğreti görüşlerini değerlendirdiğimizde, “kanunilik” unsuru ile öne çıkan kanuni hâkim ilkesinin; doğal yargıç ... yargıç ilkesinden ayrıldığı söylenebilir. Hukuk devleti olmanın gereklerinden hareketle, kanuni hâkim ilkesini doğal yargıç ilkesi olarak yorumlayan öğreti

Şeyda Saribay / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2023

mahkemeler gibi yargılama sistematiği ve doğal yargıç ilkesine aykırılık sebepleriyle eleştiriler getirilmiştir. Belgesay, ihtisas mahkemelerinin sayısının ... mahkemeleri, doğal yargıç ilkesinin “kanunilik” unsurunu karşılamaktadırlar(211). İhtisas mahkemeleri, doğal yargıç ilkesinin ayırt edici unsuru olan ... ” mahkeme olarak değerlendirilemeyeceği kanaatindeyiz. Kanunilik ve öncedenlik unsurlarını da evleviyetle sağlayan bu mahkemelerin, doğal yargıç ilkesinin gereklerini karşıladığını söylemek mümkündür. Ayrıca belirtmek gerekir ki doğal yargıç ilkesi, uzmanlık mahkemeleri ve istisnai mahkemeler arasındaki ayrımın

Şeyda Saribay / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2023

2.Yüksek Adalet Divanının Doğal Yargıç İlkesi Temelinde Değerlendirilmesi Öncelikle belirtmek gerekir ki Yüksek Adalet Divanına yargılama yetkisi ... koyacaktır. Ülkemizde, doğal yargıç ilkesine aykırılık tartışmalarının en yoğun yaşandığı yargılama örneklerinden biri de 27 Mayıs 1960 sonrası dönemde ... Kanun ile düzenlenmiştir. Divanın kuruluş ve yargılama usulleri, doğal yargıç ilkesi ekseninde değerlendirilirken ileri sürülen görüşlerin temelinde 1 ... düşünüldüğünde, öncelikle doğal yargıç ilkesi ve Divanın kuruluş sebepleri özelinde değerlendirme yapmak gerekir. Divan, yasal dayanağında da yer aldığı üzere

Şeyda Saribay / On İki Levha Yayıncılık, Haziran 2023

D.1921 ve 1924 Anayasaları Çerçevesinde Doğal Yargıç İlkesi ve İstiklal Mahkemelerinin Yargılamaları 1.1921 Anayasasında Doğal Yargıç İlkesi 1921 ... hükümlerini ortadan kaldırıp kaldırmadığı tartışmaları, doğal yargıç ilkesi açısından da önem kazanır. Çünkü bu tartışmalarla birlikte Kanun-i Esasi kapsamında ... , 1921 Anayasası döneminde yürürlükte olduğu ve doğal yargıç ilkesinin anayasal bir ilke olarak korunduğu kabul edilse dahi 1924 Anayasasının ilk yıllarına ... yargılama dönemleri de gözetilerek öncelikle doğal yargıç ilkesinin 1924 Anayasasındaki görünümü, ardından yargılamaların anayasalara (1921 ve 1924