Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

II. Esaslı Yanılmalar A. Genel Bakış İsviçre-Türk hukukunda, yanılmanın sebebinden hareketle ve irade ilkesi ekseninde yapılan saikte yanılma ve açıklamada yanılma şeklindeki klasik ayrımdan farklı olarak, ayrıca “yanılmanın hukuken önemli olması” açısından, esaslı yanılma (wesentlich) ve esaslı olmayan yanılma (esassız yanılma, unwesentlich) şeklinde bir ayrım daha yapılmaktadır(420). TBK m. 30’da (OR m. 23) “sözleşme kurulurken esaslı yanılmaya düşen taraf, sözleşme ile bağlı olmaz” denilmesine rağmen, esaslıktan ne anlaşılması gerektiği ifade edilmemiştir. Ancak esaslı yanılmaların kapsamını belirtmek

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

3. Saikte Yanılmanın Çeşitli Görünümleri ve Özellikle Esaslı Nitelik Yanılması a. Genel Bakış Yanılanın iradesini harekete geçirerek, irade oluşumunda mutlak belirleyici olan saik, gerçek hayat pratiğine paralel şekilde sayısız olguya ilişkin olabilir ve ayrıca esaslı yanılma teşkil etmesi halinde ... yanılmaya yol açabilecek saiklerin genel bir bakışla şu şekilde kategorilendirilmesi düşünülebilir(602): Bunlar öncelikle, (i) sözleşme konusu şeyin ya da ... olgularla ilgili olabilmesi de mümkündür. İlk kategoriye ait saikler, gerçeğe uygun olmaması durumunda nitelik yanılmasına yol açarlar ve gerekli şartlar

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

2. Sonuç ve Görüşümüz Yukarıda aktardığımız, saikte yanılma ve açıklamada yanılma şeklindeki klasik ayrımdan vazgeçilmesi yönündeki görüşün isabetli ... olduğunu düşünüyoruz. Bu kapsamdaki açıklamalar aynı zamanda saikte yanılma ile açıklamada yanılma arasındaki farkları da ortaya koyacaktır. - Öncelikle Titze’nin öne sürdüğü, mevcut ayrımın terkedilerek tüm yanılma hallerinin yeknesak şekilde “yanılma” kavramı altında ele alınması fikrini, işlem güvenliğinin ... , irade ilkesinin baskın olduğu yanılma kurumunu bir ölçüde sınırlamayı amaçlamış ve saikte yanılmaların kural olarak esaslı olmadığını kabul etmişken

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

c. Hukuki Yanılma (Rechtsirrtum) Esas olarak kaynağını Roma hukukunda bulan hukuki yanılma kavramının, gerek tarihi gelişimine gerekse bu konudaki güncel değerlendirmelere bakıldığında, özellikle bu yanılma türünün kapsamının belirlenmesi ve hukuki işlemin geçerliliğine etkisi konusunda çok sayıda görüşün ileri sürüldüğü görülmektedir. Öyle ki, bu yanılma türünün yanılma kurumunun en tartışmalı konularından birisi olduğunu söylemek hiç de abartılı olmayacaktır. Daha önce de belirtildiği üzere, Roma hukukunda bu tür yanılmalar, “error iuris nocet, error iuris non prodest” (hukuki yanılma zarar verir

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

a. Her Türlü Yanılmaya TBK m. 32’deki (OR m. 24/1 b. 4, eBK m. 24/1 b. 4) Şartların Uygulanması Görüşü (Ortak Kriter Görüşü) Hem açıklamada hem de saikte yanılmalar için geçerli olacak yeknesak bir kriter bulunması gerektiği yönündeki görüşe göre(947) esaslı olmaları halinde aynı hukuki sonucu doğuracak olan (diğer bir ifadeyle, sözleşmeyi iptal edilebilir kılacak olan) yanılma türlerini, ne zaman bu sonucu doğurabileceği konusunda farklı şartlara ... örnekleyici şekilde belirtilen açıklamada yanılma türlerine dahil olmayan bir açıklamada yanılmanın ortaya çıkması halinde, bunun hangi kritere göre esaslı

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

b. Esaslı Saikte Yanılmanın Niteliği Konusunda Görüşler (1) Saikte Yanılmaların Esaslı Olamayacağı Görüşü Yanılma konusunda klasik ayrımı kabul etmesine karşın, Cuenod’a göre, m. 24/1 b. 4’de saikte yanılmanın düzenlenmiş olduğu kabul edilmemelidir; zira bu maddede tüm açıklamada yanılmalar için geçerli olan esaslılık kriteri öngörülmüştür. Şu halde irade ilkesinin rehberliğinde kalınarak, sadece açıklamada yanılmaların sözleşmeyi ortadan kaldırabilmesine izin verilmelidir. Nitelik yanılmaları konusunda ise, yazarın sistemine göre eğer bunlar saikte yanılma mahiyetindeyse, zaten ayıp hükümleri

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

1. Yanılmanın Hukuki İşlemin Geçerliliğini Etkilemesi İçin Temel Kriter: Esaslılık Yanılmaya hukuki işlemi kesin hükümsüz hale getirebilme özelliği veren “esaslılık” niteliğinin, tamamıyla yanılmanın yapısına ve türüne yönelik mi olduğu, yoksa yanılma hangi türe ait olursa olsun, sözleşmenin yanılma ... , yanılanın sözleşme konusu edimin miktarına ilişkin önemli derecede yanılması halinde, eğer burada saikte yanılma teşkil eden bir hesap yanılması (gizli hesap yanılması) bulunmaktaysa, yanılma sırf bu nedenle esaslı sayılmayacak, fakat ortada açıklamada yanılma mahiyetinde bir miktarda yanılma varsa, yanılma sırf bu

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

(d) Nitelik Yanılmasının Açıklamada Yanılma Olduğu Görüşü Bu görüşe göre(707) sözleşmeyi iptal etme hakkı veren § 119/2 BGB’deki “kişinin ya da şeyin alışveriş hayatında esaslı kabul edilen nitelikleriyle ilgili” yanılma, açıklamada yanılma niteliğindedir. Çünkü aynı hükümde geçen ve bu tür yanılmaların “…açıklamanın içeriğinde yanılma” sayılacağı şeklindeki ibareden, sadece açıklamada yanılmaların esaslı olabileceği; dolayısıyla saikte yanılmaların ... , her iki yaklaşımın ortak noktası, § 119/2 BGB’nin uygulama alanını, sadece açıklamada yanılmalarla sınırlamaktır. Brauer’e göre(708) saikte yanılma

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

ana gruba ayrılır. İradenin oluşumu sırasındaki bozukluklar, saikte yanılma, aldatma ve korkutma hallerini; iradenin açıklanması sırasındaki bozukluk ise açıklamada yanılmayı bünyesinde barındırmaktadır. Çalışmanın konusu olan, İsviçre-Türk Borçlar Hukukuna göre sözleşmenin kurulmasında yanılma, TBK m. 30 vd.’nda (OR m. 23 vd.) “irade bozuklukları” başlığı altında düzenlenmektedir. Kanunda yanılmanın tanımı yapılmamıştır. Doktrindeki genel kabul gören görüş çerçevesinde, yanılmanın şu şekilde tanımlanması mümkündür: Yanılma, farkında olmadan belirli bir olguya ilişkin yanlış tasavvur veya

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

(2) Gerçek Olmayan Hukuki Yanılma Bu kapsama giren yanılmalarda, yanılanın iradesi, herhangi bir hukuk kuralını bilmediği ya da yanlış ... değerlendirme yaptığı için hataya düşmektedir(651). Onun yanılmasının herhangi bir hukuk kuralına ilişkin tasavvuruyla bir ilgisi bulunmamaktadır. Bu nedenle, ortada gerçek anlamda hukuki yanılma değil, hukuken nitelendirilebilen belirli bir olguya yönelik yanılma bulunmaktadır(652). Örneğin ikinci el araba ... iadesini (istihkak davasıyla) talep etmesi üzerine, alıcı da, satıcı ile arasındaki sözleşmeyi yanılma sebebiyle iptal etmek istemiştir. Burada alıcının

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

(3) Nitelik Yanılmasının Açıklamada Yanılmaya Yol Açabilmesi Belirli durumlarda, sözleşme konusu şeyin (veya kişinin) niteliğine ilişkin yanılmanın açıklamada yanılmaya yol açabilmesi mümkündür. Aslında burada, Brauer’in “olması gereken niteliklere ilişkin yanılma” şeklinde ifade ettiği yanılma türüne çok benzeyen bir durumla karşılaşmaktayız(721). Gerçekten de, nitelik yanılmasının açıklamada yanılmaya dönüşmesinin sebebi, yanılanın, sözleşme konusu şeyin ... (722). Burada cereyan eden yanılma, irade açıklamasına güven ilkesine çerçevesinde verilen anlam nedeniyle, kişinin, o niteliğe ilişkin “açıklama

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

D. Esaslılık ve Yanılma Kurumunun Diğer Mekanizmaları Yanılanın işlem iradesini oluştururken dikkate aldığı belirli olguya ilişkin tasavvurun gerçeğe uygun olmaması (saikte yanılması) ya da gerçek iradesini farkında olmadan muhataba yanlış şekilde açıklaması (açıklamada yanılması) hallerinde, yanılanın sözleşmeyi ortadan kaldırabilmesi, hukuk düzeninin bu yanılmayı “esaslı” olarak kabul edip etmemesine bağlıdır. Daha önce de işaret edildiği üzere, yanılmaya rağmen sözleşmenin kurulmasında güven ilkesi ön plandayken; daha sonra bu yanılma nedeniyle sözleşmenin iptal edilebilmesi ise, irade ilkesinin

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

a. Error Iuris Hukuki yanılma hususunda, Paulus’a ait D.22.6.9.’dan hareketle kabul edilen temel ilkenin, Roma hukukuyla ilgili neredeyse her eserde ... iuris non prodest” (hukuki yanılma zarar verir, hukuki yanılma kurtarmaz) şeklinde ifade edilmiştir(88). Bu noktada şu farkın belirtilmesi önemlidir: Roma hukukunda, hukuki yanılmanın zarar vereceğinden bahsedilirken işaret edilen yanılmalar, sadece hukuki işleme ilişkin iradenin oluşturulması aşamasında ya da açıklanması sürecinde gerçekleşen hukuki yanılmalar olmayıp, daha geniş bir perspektifte, yanılan bir kimsenin hukuki durumunu etkileyecek

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

hesaplayamamaları, birbirlerinin açıklamalarına farklı anlamlar verebilmeleri gibi çeşitli etkenler dolayısıyla yanılmaları hayli olasıdır. Yanılma, Kıta Avrupası ... gerçek iradesine uymayan bir açıklama yapmasından kaynaklanmaktadır. İlk olasılıkta iradenin oluşumunda bir bozukluk bulunmakta ve saikte yanılma olarak adlandı rılmaktadır. İkinci olasılıkta ise, bozukluk, iradenin açıklanması sırasında ortaya çıkmakta ve açıklamada yanılma kavramı altında ele alınmaktadır. İsviçre-Türk hukukunda yanılma kurumu, TBK m. 30 vd.’nda (OR m. 23 vd.) öngörülmüş olup, kanun koyucu, yanılmaya ilişkin hükümleri bu ayrımı temel alarak

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

hukukunda, yanılma hükümlerinin çerçevesini belirleyen saikte yanılma ve açıklamada yanılma şeklindeki klasik ayrım, bazı yazarlar tarafından doktrinde ... yürürlüğe girmektedir(381). Öte yandan, gözden uzak tutulmaması gereken bir diğer nokta da, aslında her açıklamada yanılmanın, aynı zamanda bir saikte yanılma içer diğidir(382). Hatta bu husus, İsviçre Federal Mahkemesi’nin bir kararında da açıkça ifade edilmiştir(383). Gerçekten de, bir anlık ... tasavvur ile X kitabı sanmaktayımdır. Şu halde, yanılma kavramıyla saikte yanılma kavramının birbiriyle bu açıdan örtüştüğü görülmektedir. Ancak bu

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

e. Görüşümüz Yanılmanın esaslılığı konusunda bu kadar farklı çözümlerin savunulmasının temel nedeni, öncelikle esaslılık kavramının kanunda tanımlanmamış olması ve daha da önemlisi, İsviçre-Türk hukukunda, saikte yanılmanın ne zaman esaslı olacağına ilişkin hüküm vazedilmiş olmasına karşın, açıklamada yanılma konusunda bu yönde bir düzenleme yapılmamış olmasıdır. Yanılmanın esaslılığı konusunda ileri sürülen, sadece karşı tarafın bildiği ya da bilmesi gerektiği yanılmaların esaslı olacağı ile sadece hoş görülebilir yanılmaların esaslı olacağı görüşlerine ilişkin tespitlerimizi zaten açıkladığımız için

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

(2) Nitelik Yanılmasının Hukuki Yapısı ve Doktrindeki Görüşler Şeyin ya da kişinin niteliğinde yanılma durumunda, söz konusu niteliğe ilişkin ... de sözleşme içi (işlem içi) nitelik yanılması teşkil etmeleri mümkündür(673). Bu husus, genel olarak İsviçre-Türk hukukunda da kabul edilmekle birlikte(674) nitelik yanılmasının kavramsal ve hukuki yapısına ilişkin bu teorik temel, esas olarak Alman hukukundan, daha da özelde ve büyük oranda Flume’nin ileri sürdüğü görüşlerden kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla, nitelik yanılmasının hukuki yapısını belirleyebilmek için, İsviçre-Türk hukukunun yanı sıra

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

B. Açıklamada Yanılma Açıklama sahibinin, farkında olmadan gerçek iradesine uymayan bir açıklama yapması halinde, açıklamada yanılma ... meydana gelmektedir(364). Açıklama sahibi, burada açıkladığı şeyi istememekte veya istemediği şeyi açıklamaktadır(365). Açıklamada yanılmanın hukuki ... çoğuna dahil olmuş olan açıklamada yanılma, esas itibariyle irade ilkesine dayanmaktadır. Hatta Savigny’ye göre, burada irade oluşumunda herhangi bir sakatlık söz konusu olmadığından, bu yanılma türü gerçek olmayan yanılma (unechter Irrtum) olarak nitelendirilmelidir(366). Açıklamada yanılma, daha önce

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

(e) Değerlendirme ve Görüşümüz İlk görüşte öne sürülen, nitelikte yanılmanın esaslı olabilmesi için, yanılma sonucunda o şeyin (ya da kişinin ... savunulabilirliği olmadığına yukarıda işaret etmiştik. Öte yandan, nitelik yanılmasının esas itibariyle açıklamada yanılma teşkil ettiği yönündeki görüşe de, bu görüşe yönelik eleştirilerle hem fikir olarak katılmamaktayız. Özellikle Schmidt-Rimpler’in ileri sürdüğü, tüm nitelik yanılmalarının açıklamada yanılmaya ... başına saikte yanılma şeklindeki nitelik yanılmalarıdır. Dahası, yazar, esaslı yanılmaların uygulama alanını daraltmak isterken, başka bir yönden bu

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

(c) Nitelik Yanılmasının Ancak Niteliğin Sözleşme İçeriğine Girmesi Durumunda Esaslı Yanılma Olacağı Görüşü İlk kez Flume tarafından sistematik ... şeyin niteliği, o kişi ya da şeyle birlikte sözleşme içeriğine girebilir ve gerçeğe uygun olmaması halinde işlem içi nitelik yanılması (geschäftlicher Eigenschaftsirrtum, Geschäftsirrtum) teşkil edebilir(693). Şu halde, § 119/2 BGB’de düzenlenen nitelik yanılması, hukuki yapısı itibariyle ne açıklamada yanılma ne de saikte yanılma teşkil etmektedir. Burada söz konusu olan yanılma, işlem içi (sözleşme içi) nitelik yanılmasıdır(694). Buradan hareketle, parça borcunda

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

İkinci Bölüm YANILMANIN HUKUKİ NİTELİĞİ, ÇEŞİTLERİ VE DİĞER HUKUKİ KURUMLARLA İLİŞKİSİ I. İsviçre-Türk Hukukundaki Klasik Ayrım: Saikte Yanılma ve Açıklamada Yanılma Kıta Avrupası hukuk sistemlerindeki yanılma kurumu, kaynağını irade ilkesinin geçerli olduğu Pandekt hukuku ve özellikle Savigny’nin görüşlerinden alan, saikte yanılma ve açıklamada yanılma ayrımı üzerinden temellenmektedir(316). Bu bağlamda, hem Alman hukukunda hem de İsviçre-Türk hukukunda ... durumda saikte yanılmaya ve ikinci durumda da açıklamada yanılmaya yol açmaktadır(317). Buna bağlı olarak, saikte yanılmada, kişi açıklama konusu şeyi

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

yukarıda anılan görüşler bağlamında ileri sürdüğümüz itirazlar dikkate alındığında, “hiçbir saikte yanılmanın esaslı olamayacağı görüşü” ile maddenin aslında ... yanılmanın hukuki niteliği konusunda görüşümüzü belirtmeden önce işaret edelim ki, İsviçre-Türk hukukundaki çoğunluk görüş, bu maddede yalnızca esaslı saikte yanılma kurumunun düzenlendiği (esaslı saikte yanılma teorisi) yönündedir(488). Bu görüşe göre, TBK m. 32 c. 1 (OR m. 24/2, eBK m. 24/2) uyarınca, her ne kadar saikte yanılmalar kural olarak hukuken dikkate alınmayacak olsa da, belirli şartların varlığı halinde hukuk düzeni, esaslı saikte yanılan kimseye

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

(a) Nitelik Yanılmasının Esaslı Olabilmesi İçin Şeyin ya da Kişinin Başka Bir Kategoriye Girmesi Gerektiği Görüşü Bu görüşün esas temsilcisi olan von Tuhr’a göre, her ne kadar yeni kanunda eOR m. 19/3’un yerine OR m. 24/1 b. 4 getirilmiş olsa da, bu maddenin içeriğinde yer alan nitelik yanılmaları ... yanılmaların da, belirli şartlar mevcutsa, hukuken dikkate alınacağını öngörmektir. Şu halde, bu madde, hem sözleşmenin zorunlu temeline ilişkin yanılmaları hem de eski maddenin devamı olarak kabul edilmesi gereken nitelik yanılmalarını kapsamaktadır(678). Bu görüşün temelinde yatan esas kriter, niteliklerin

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

b. Saikte Yanılmaların (TBK m. 32’ye göre) ve Açıklamada Yanılmaların Farklı Şekilde Değerlendirilmesi Görüşü (Ayrı Kriter Görüşü) Doktrinin çoğunluğunu oluşturan bu görüşteki yazarlar(961) tüm esaslı yanılmalar için ortak bir kriter önermemektedirler. Buna göre, saikte yanılmalar için TBK m. 32’deki (OR m. 24/1 b. 4) şartların; açıklamada yanılmalar için ise, sübjektif ve objektif esaslılık şartlarının bu maddeden bağımsız şekilde aranması gerekir. Söz konusu yazarların düşüncelerine ve argümanlarına bakıldığında, her ne kadar bu konuya doğrudan temas edilmiş olmasa da, açıklamada yanılmalara

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

V. Ara Sonuç ve Değerlendirme Buraya kadar yapılan açıklamalar çerçevesinde, yanılma kurumuyla ilgili ortaya çıkan sonuçları şu şekilde ifade edebiliriz: - Yanılma kavramı, belirli bir olguya ilişkin gerçeğe uygun (doğru) tasavvurun bulunmaması olarak tanımlanmakta ve bu kavram, hem yanlış tasavvuru (dar anlamda yanılma) hem de hiç tasavvur sahibi olmamayı (tasavvur eksikliğini) kapsamaktadır. Ancak yanılmanın var olabilmesi için ayrıca, irade ... . Ayrıca, gerçeğin yanlış değerlendirilmiş ya da hiç değerlendirilmemiş olduğu konusundaki şüphe de yanılma kavramını dışlamaktadır. Şu durumda, yanılmada