Lexpera, Kasım 2017

Yanılma • Aldatma • İşlem Temelinin Çökmesi • Eşitlik İlkesi

. Turgut Öz, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, C. I, İstanbul 2016, s. 92. (2) Oğuzman/Öz, s. 92. (3) BK m. 33, iletmede yanılma başlığı altında “Sözleşmenin kurulmasına yönelik iradenin haberci veya çevirmen gibi bir aracı ya da bir araç tarafından yanlış iletilmiş olması hâlinde de yanılma hükümleri uygulanır.” hükme bağlamıştır. Burada bir ileticinin, aracının yanılması söz konusudur. Temsilci ise ileten kişi değildir, zira temsilci başkası adına ve hesabına

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

II. Esaslı Yanılmalar A. Genel Bakış İsviçre-Türk hukukunda, yanılmanın sebebinden hareketle ve irade ilkesi ekseninde yapılan saikte yanılma ve açıklamada yanılma şeklindeki klasik ayrımdan farklı olarak, ayrıca “yanılmanın hukuken önemli olması” açısından, esaslı yanılma (wesentlich) ve esaslı olmayan yanılma (esassız yanılma, unwesentlich) şeklinde bir ayrım daha yapılmaktadır(420). TBK m. 30’da (OR m. 23) “sözleşme kurulurken esaslı yanılmaya düşen taraf, sözleşme ile bağlı olmaz” denilmesine rağmen, esaslıktan ne anlaşılması gerektiği ifade edilmemiştir. Ancak esaslı yanılmaların kapsamını belirtmek

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

2. Sonuç ve Görüşümüz Yukarıda aktardığımız, saikte yanılma ve açıklamada yanılma şeklindeki klasik ayrımdan vazgeçilmesi yönündeki görüşün isabetli ... olduğunu düşünüyoruz. Bu kapsamdaki açıklamalar aynı zamanda saikte yanılma ile açıklamada yanılma arasındaki farkları da ortaya koyacaktır. - Öncelikle Titze’nin öne sürdüğü, mevcut ayrımın terkedilerek tüm yanılma hallerinin yeknesak şekilde “yanılma” kavramı altında ele alınması fikrini, işlem güvenliğinin ... , irade ilkesinin baskın olduğu yanılma kurumunu bir ölçüde sınırlamayı amaçlamış ve saikte yanılmaların kural olarak esaslı olmadığını kabul etmişken

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

3. Saikte Yanılmanın Çeşitli Görünümleri ve Özellikle Esaslı Nitelik Yanılması a. Genel Bakış Yanılanın iradesini harekete geçirerek, irade oluşumunda mutlak belirleyici olan saik, gerçek hayat pratiğine paralel şekilde sayısız olguya ilişkin olabilir ve ayrıca esaslı yanılma teşkil etmesi halinde ... yanılmaya yol açabilecek saiklerin genel bir bakışla şu şekilde kategorilendirilmesi düşünülebilir(602): Bunlar öncelikle, (i) sözleşme konusu şeyin ya da ... olgularla ilgili olabilmesi de mümkündür. İlk kategoriye ait saikler, gerçeğe uygun olmaması durumunda nitelik yanılmasına yol açarlar ve gerekli şartlar

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

ana gruba ayrılır. İradenin oluşumu sırasındaki bozukluklar, saikte yanılma, aldatma ve korkutma hallerini; iradenin açıklanması sırasındaki bozukluk ise açıklamada yanılmayı bünyesinde barındırmaktadır. Çalışmanın konusu olan, İsviçre-Türk Borçlar Hukukuna göre sözleşmenin kurulmasında yanılma, TBK m. 30 vd.’nda (OR m. 23 vd.) “irade bozuklukları” başlığı altında düzenlenmektedir. Kanunda yanılmanın tanımı yapılmamıştır. Doktrindeki genel kabul gören görüş çerçevesinde, yanılmanın şu şekilde tanımlanması mümkündür: Yanılma, farkında olmadan belirli bir olguya ilişkin yanlış tasavvur veya

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

a. Her Türlü Yanılmaya TBK m. 32’deki (OR m. 24/1 b. 4, eBK m. 24/1 b. 4) Şartların Uygulanması Görüşü (Ortak Kriter Görüşü) Hem açıklamada hem de saikte yanılmalar için geçerli olacak yeknesak bir kriter bulunması gerektiği yönündeki görüşe göre(947) esaslı olmaları halinde aynı hukuki sonucu doğuracak olan (diğer bir ifadeyle, sözleşmeyi iptal edilebilir kılacak olan) yanılma türlerini, ne zaman bu sonucu doğurabileceği konusunda farklı şartlara ... örnekleyici şekilde belirtilen açıklamada yanılma türlerine dahil olmayan bir açıklamada yanılmanın ortaya çıkması halinde, bunun hangi kritere göre esaslı

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

(3) Nitelik Yanılmasının Açıklamada Yanılmaya Yol Açabilmesi Belirli durumlarda, sözleşme konusu şeyin (veya kişinin) niteliğine ilişkin yanılmanın açıklamada yanılmaya yol açabilmesi mümkündür. Aslında burada, Brauer’in “olması gereken niteliklere ilişkin yanılma” şeklinde ifade ettiği yanılma türüne çok benzeyen bir durumla karşılaşmaktayız(721). Gerçekten de, nitelik yanılmasının açıklamada yanılmaya dönüşmesinin sebebi, yanılanın, sözleşme konusu şeyin ... (722). Burada cereyan eden yanılma, irade açıklamasına güven ilkesine çerçevesinde verilen anlam nedeniyle, kişinin, o niteliğe ilişkin “açıklama

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

(d) Nitelik Yanılmasının Açıklamada Yanılma Olduğu Görüşü Bu görüşe göre(707) sözleşmeyi iptal etme hakkı veren § 119/2 BGB’deki “kişinin ya da şeyin alışveriş hayatında esaslı kabul edilen nitelikleriyle ilgili” yanılma, açıklamada yanılma niteliğindedir. Çünkü aynı hükümde geçen ve bu tür yanılmaların “…açıklamanın içeriğinde yanılma” sayılacağı şeklindeki ibareden, sadece açıklamada yanılmaların esaslı olabileceği; dolayısıyla saikte yanılmaların ... , her iki yaklaşımın ortak noktası, § 119/2 BGB’nin uygulama alanını, sadece açıklamada yanılmalarla sınırlamaktır. Brauer’e göre(708) saikte yanılma

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

hukukunda, yanılma hükümlerinin çerçevesini belirleyen saikte yanılma ve açıklamada yanılma şeklindeki klasik ayrım, bazı yazarlar tarafından doktrinde ... yürürlüğe girmektedir(381). Öte yandan, gözden uzak tutulmaması gereken bir diğer nokta da, aslında her açıklamada yanılmanın, aynı zamanda bir saikte yanılma içer diğidir(382). Hatta bu husus, İsviçre Federal Mahkemesi’nin bir kararında da açıkça ifade edilmiştir(383). Gerçekten de, bir anlık ... tasavvur ile X kitabı sanmaktayımdır. Şu halde, yanılma kavramıyla saikte yanılma kavramının birbiriyle bu açıdan örtüştüğü görülmektedir. Ancak bu

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

c. Hukuki Yanılma (Rechtsirrtum) Esas olarak kaynağını Roma hukukunda bulan hukuki yanılma kavramının, gerek tarihi gelişimine gerekse bu konudaki güncel değerlendirmelere bakıldığında, özellikle bu yanılma türünün kapsamının belirlenmesi ve hukuki işlemin geçerliliğine etkisi konusunda çok sayıda görüşün ileri sürüldüğü görülmektedir. Öyle ki, bu yanılma türünün yanılma kurumunun en tartışmalı konularından birisi olduğunu söylemek hiç de abartılı olmayacaktır. Daha önce de belirtildiği üzere, Roma hukukunda bu tür yanılmalar, “error iuris nocet, error iuris non prodest” (hukuki yanılma zarar verir

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

b. Esaslı Saikte Yanılmanın Niteliği Konusunda Görüşler (1) Saikte Yanılmaların Esaslı Olamayacağı Görüşü Yanılma konusunda klasik ayrımı kabul etmesine karşın, Cuenod’a göre, m. 24/1 b. 4’de saikte yanılmanın düzenlenmiş olduğu kabul edilmemelidir; zira bu maddede tüm açıklamada yanılmalar için geçerli olan esaslılık kriteri öngörülmüştür. Şu halde irade ilkesinin rehberliğinde kalınarak, sadece açıklamada yanılmaların sözleşmeyi ortadan kaldırabilmesine izin verilmelidir. Nitelik yanılmaları konusunda ise, yazarın sistemine göre eğer bunlar saikte yanılma mahiyetindeyse, zaten ayıp hükümleri

Ziya Koç / On İki Levha Yayıncılık, Temmuz 2024

B.TİPİKLİKTE YANILMA Tipiklikte yanılma (Tatbestandirrtum), TCK m. 30/1’de düzenlenmiştir. Kanuni düzenlemeye göre, “fiilin icrası sırasında suçun ... yanılma, maddede belirtildiği üzere kastı ortadan kaldırmaktadır. Kasten öldürme suçu bakımından suçun taksirli şekli kanunda düzenlendiğinden, taksirli öldürmeye ilişkin sorumluluk hali saklıdır. TCK m. 30/1 açısından, tipiklikte yanılma, failin tipikliğin gerçekleşmesi için aranan suçun maddi unsurlarına ilişkin bilgisizliği, eksik ya da yanlış bilmeyi ifade etmektedir. Tipteki yanılma, tipte yer alan objektif nitelikteki herhangi bir unsura yönelik olabilir

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

III. Yanılma Kavramı Hiç şüphesiz, medeniyet tarihi boyunca bilimsel, toplumsal ve felsefik dönüm noktalarının ardında, doğa karşısındaki insanın ... ). Tüm yaşam olaylarını hukuki ilişkiler ve hukuki kavramlar ağı olarak düşündüğümüzde ise, ortaya yanılmanın hukuki bakımdan nasıl anlamdırılacağı sorusu ... yanılma durumlarıyla karşılaşmak son derece muhtemeldir. Söz gelimi, bir şeyi kullanışlı bulduğum için satın aldıktan sonra onun işime yaramayacağını fark ... . Ancak bu noktada, bütün yanılma kurumunun dokusunu belirleyecek şu soru hayati önem arz etmektedir: Eğer bir kimse, kendisini sözleşme yapmaya iten

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

(2) Gerçek Olmayan Hukuki Yanılma Bu kapsama giren yanılmalarda, yanılanın iradesi, herhangi bir hukuk kuralını bilmediği ya da yanlış ... değerlendirme yaptığı için hataya düşmektedir(651). Onun yanılmasının herhangi bir hukuk kuralına ilişkin tasavvuruyla bir ilgisi bulunmamaktadır. Bu nedenle, ortada gerçek anlamda hukuki yanılma değil, hukuken nitelendirilebilen belirli bir olguya yönelik yanılma bulunmaktadır(652). Örneğin ikinci el araba ... iadesini (istihkak davasıyla) talep etmesi üzerine, alıcı da, satıcı ile arasındaki sözleşmeyi yanılma sebebiyle iptal etmek istemiştir. Burada alıcının

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

hesaplayamamaları, birbirlerinin açıklamalarına farklı anlamlar verebilmeleri gibi çeşitli etkenler dolayısıyla yanılmaları hayli olasıdır. Yanılma, Kıta Avrupası ... gerçek iradesine uymayan bir açıklama yapmasından kaynaklanmaktadır. İlk olasılıkta iradenin oluşumunda bir bozukluk bulunmakta ve saikte yanılma olarak adlandı rılmaktadır. İkinci olasılıkta ise, bozukluk, iradenin açıklanması sırasında ortaya çıkmakta ve açıklamada yanılma kavramı altında ele alınmaktadır. İsviçre-Türk hukukunda yanılma kurumu, TBK m. 30 vd.’nda (OR m. 23 vd.) öngörülmüş olup, kanun koyucu, yanılmaya ilişkin hükümleri bu ayrımı temel alarak

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

1. Yanılmanın Hukuki İşlemin Geçerliliğini Etkilemesi İçin Temel Kriter: Esaslılık Yanılmaya hukuki işlemi kesin hükümsüz hale getirebilme özelliği veren “esaslılık” niteliğinin, tamamıyla yanılmanın yapısına ve türüne yönelik mi olduğu, yoksa yanılma hangi türe ait olursa olsun, sözleşmenin yanılma ... , yanılanın sözleşme konusu edimin miktarına ilişkin önemli derecede yanılması halinde, eğer burada saikte yanılma teşkil eden bir hesap yanılması (gizli hesap yanılması) bulunmaktaysa, yanılma sırf bu nedenle esaslı sayılmayacak, fakat ortada açıklamada yanılma mahiyetinde bir miktarda yanılma varsa, yanılma sırf bu

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

c. Değerlendirme ve Görüşümüz Yukarıda görüldüğü üzere, doktrinde, gelecekteki olgularda temel yanılmasının söz konusu olup olmayacağı konusunda ... yaklaştığımızda, gelecekteki olguların yanılma hükümlerinin uygulama alanına girebileceği yönündeki görüşün isabetli olmadığı düşüncesindeyiz. Burada sonucu önceden söylemek gerekirse, bu görüş, yürürlükteki yanılma hükümlerine temel olan düşüncelerle ve sözleşme tarafları arasındaki menfaat dengesiyle uyuşmamaktadır ... . Gelecekteki olgularda temel yanılmasına imkân tanımayan görüşün, şart kurumu ile ilgili ileri sürdüğü (Argüman 2) düşüncelere bizce de katılmaya imkân yoktur

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

(1) Gerçek Hukuki Yanılma Gerçek hukuki yanılma durumunda, yanılanın irade bozukluğu, ya bir hukuk kuralını bilmediği için ya da o hukuk kuralını yanlış yorumlaması nedeniyle, hukuk düzeninin hukuki işleme bağladığı kanuni sonuçlarda yanılmasından kaynaklanmaktadır. Buradan hareketle, gerçek hukuki yanılmaların iki farklı şekilde görünüm arz ettiği söylenebilir: İlk olasılıkta hukuk kuralının bilinmemesine (Rechtsregelsirrtum, ignorantia iuris) dayanan bir yanılma; ikinci olasılıkta ise hukuki sonuçlarda yanılma (Rechtsfolgenirrtum, error iuris) söz konusu olmaktadır(622). İlk gruba dahil olan

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

a. Error Iuris Hukuki yanılma hususunda, Paulus’a ait D.22.6.9.’dan hareketle kabul edilen temel ilkenin, Roma hukukuyla ilgili neredeyse her eserde ... iuris non prodest” (hukuki yanılma zarar verir, hukuki yanılma kurtarmaz) şeklinde ifade edilmiştir(88). Bu noktada şu farkın belirtilmesi önemlidir: Roma hukukunda, hukuki yanılmanın zarar vereceğinden bahsedilirken işaret edilen yanılmalar, sadece hukuki işleme ilişkin iradenin oluşturulması aşamasında ya da açıklanması sürecinde gerçekleşen hukuki yanılmalar olmayıp, daha geniş bir perspektifte, yanılan bir kimsenin hukuki durumunu etkileyecek

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

b. Saikte Yanılmaların (TBK m. 32’ye göre) ve Açıklamada Yanılmaların Farklı Şekilde Değerlendirilmesi Görüşü (Ayrı Kriter Görüşü) Doktrinin çoğunluğunu oluşturan bu görüşteki yazarlar(961) tüm esaslı yanılmalar için ortak bir kriter önermemektedirler. Buna göre, saikte yanılmalar için TBK m. 32’deki (OR m. 24/1 b. 4) şartların; açıklamada yanılmalar için ise, sübjektif ve objektif esaslılık şartlarının bu maddeden bağımsız şekilde aranması gerekir. Söz konusu yazarların düşüncelerine ve argümanlarına bakıldığında, her ne kadar bu konuya doğrudan temas edilmiş olmasa da, açıklamada yanılmalara

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

(c) Nitelik Yanılmasının Ancak Niteliğin Sözleşme İçeriğine Girmesi Durumunda Esaslı Yanılma Olacağı Görüşü İlk kez Flume tarafından sistematik ... şeyin niteliği, o kişi ya da şeyle birlikte sözleşme içeriğine girebilir ve gerçeğe uygun olmaması halinde işlem içi nitelik yanılması (geschäftlicher Eigenschaftsirrtum, Geschäftsirrtum) teşkil edebilir(693). Şu halde, § 119/2 BGB’de düzenlenen nitelik yanılması, hukuki yapısı itibariyle ne açıklamada yanılma ne de saikte yanılma teşkil etmektedir. Burada söz konusu olan yanılma, işlem içi (sözleşme içi) nitelik yanılmasıdır(694). Buradan hareketle, parça borcunda

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

B. Açıklamada Yanılma Açıklama sahibinin, farkında olmadan gerçek iradesine uymayan bir açıklama yapması halinde, açıklamada yanılma ... meydana gelmektedir(364). Açıklama sahibi, burada açıkladığı şeyi istememekte veya istemediği şeyi açıklamaktadır(365). Açıklamada yanılmanın hukuki ... çoğuna dahil olmuş olan açıklamada yanılma, esas itibariyle irade ilkesine dayanmaktadır. Hatta Savigny’ye göre, burada irade oluşumunda herhangi bir sakatlık söz konusu olmadığından, bu yanılma türü gerçek olmayan yanılma (unechter Irrtum) olarak nitelendirilmelidir(366). Açıklamada yanılma, daha önce

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

e. Görüşümüz Yanılmanın esaslılığı konusunda bu kadar farklı çözümlerin savunulmasının temel nedeni, öncelikle esaslılık kavramının kanunda tanımlanmamış olması ve daha da önemlisi, İsviçre-Türk hukukunda, saikte yanılmanın ne zaman esaslı olacağına ilişkin hüküm vazedilmiş olmasına karşın, açıklamada yanılma konusunda bu yönde bir düzenleme yapılmamış olmasıdır. Yanılmanın esaslılığı konusunda ileri sürülen, sadece karşı tarafın bildiği ya da bilmesi gerektiği yanılmaların esaslı olacağı ile sadece hoş görülebilir yanılmaların esaslı olacağı görüşlerine ilişkin tespitlerimizi zaten açıkladığımız için

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

c. Sadece Karşı Tarafın Bildiği ya da Bilmesi Gerektiği Yanılmaların Esaslı Olabileceği Görüşü Bu görüşe göre, sözleşmenin kurulmasında ve yorumunda ... , sözleşmenin iptal edilebilir olup olmadığında da mutlak belirleyici kriter olmalıdır. Bu görüşteki Simonius’a göre(979) yanılmanın varlığına rağmen, muhatabın kendisine yapılan açıklamaya olan haklı güveni korunmakta ve sözleşme kurulmaktayken; daha sonra aynı yanılmanın ileri sürülerek sözleşmenin ortadan kaldırılması, daha önce korunan güvenin aslında hiç de korunmadığı anlamına gelmektedir. Dolayısıyla, yanılma hükümlerinin OR m. 1’deki (TBK m. 1) prensip

Erhan Kanışlı / On İki Levha Yayıncılık, Ağustos 2018

yukarıda anılan görüşler bağlamında ileri sürdüğümüz itirazlar dikkate alındığında, “hiçbir saikte yanılmanın esaslı olamayacağı görüşü” ile maddenin aslında ... yanılmanın hukuki niteliği konusunda görüşümüzü belirtmeden önce işaret edelim ki, İsviçre-Türk hukukundaki çoğunluk görüş, bu maddede yalnızca esaslı saikte yanılma kurumunun düzenlendiği (esaslı saikte yanılma teorisi) yönündedir(488). Bu görüşe göre, TBK m. 32 c. 1 (OR m. 24/2, eBK m. 24/2) uyarınca, her ne kadar saikte yanılmalar kural olarak hukuken dikkate alınmayacak olsa da, belirli şartların varlığı halinde hukuk düzeni, esaslı saikte yanılan kimseye